Ảnh vệ tinh cho thấy khối băng – đá tại biên giới Nepal – Trung Quốc đã có nhiều dấu hiệu bất ổn trước khi sụp đổ, gây lũ quét thảm khốc ngày 26/8. Dù hai bên từng bàn chuyện giám sát từ tháng 5, khu vực này vẫn chưa có hệ thống cảnh báo sớm được vận hành.
- Mỹ tập kích IRGC, Iran đáp trả trong đêm bằng tên lửa
- Sông băng Himalaya sụp đổ, lũ quét gây thương vong lớn ở Nepal
- Nepal chạy đua cứu 500 công nhân mắc kẹt trong hầm thủy điện
Những dấu hiệu đầu tiên đã xuất hiện từ nhiều ngày trước thảm họa. Nhóm khoa học HiRISK, chuyên đánh giá rủi ro vùng núi, trong báo cáo nhanh ngày 28/8 cho biết ảnh vệ tinh Planet và Landsat 9 ghi nhận khối băng – đá dưới đỉnh Langtang Lirung tăng tốc dịch chuyển trong nhiều tuần trước khi đổ sập.
Khoảng 9 giờ 47 phút ngày 26/8 theo giờ Hà Nội, tương đương 8 giờ 32 phút giờ Nepal, dòng lũ bùn đá tràn xuống và cuốn phăng cửa khẩu Gyirong phía Trung Quốc chỉ trong 6-7 phút.
Ông Jakob Steiner, nhà địa chất đồng tác giả báo cáo, hiện tư vấn cho Chính phủ Nepal về rủi ro thiên tai, nhận định hệ thống cảnh báo sớm dành cho công nhân xây dựng tại khu vực này “rất yếu”.
Từ một khối băng – đá đến trận lũ quét
Thảm họa bắt đầu từ một khối đá lớn nằm bên dưới sông băng Langtang Lirung, trên dãy Himalaya, khu vực giáp ranh Nepal và Khu tự trị Tây Tạng của Trung Quốc.
Theo nhà nghiên cứu địa mạo Kristen Cook thuộc Đại học Grenoble Alpes (Pháp), nền đá bên dưới sụp xuống trước, kéo theo khối băng phía trên rơi tự do. Tốc độ rơi quá nhanh khiến băng tan chảy tức thời, có thể tạo thành một con đập tạm trên sông Lhende rồi vỡ đột ngột, hình thành cơn lũ quét.
Dòng lũ sau đó tràn khoảng 72km dọc sông Trishuli phía Nepal, phá hủy nhiều công trình thủy điện, cầu và làng mạc. Quãng đường này gần bằng khoảng cách từ trung tâm Hà Nội đến thành phố Hải Dương.
Vụ sập cũng tạo rung chấn 5,2 độ Richter, được các trạm địa chấn trên toàn cầu ghi nhận.
Điều khiến nhiều người lo ngại là nguy cơ đã từng được đặt lên bàn. Hồi tháng 5, giới chức và chuyên gia Nepal – Trung Quốc họp tại Kathmandu để bàn về rủi ro thiên tai khu vực biên giới, trong đó có giám sát sông băng và hồ băng.
Thế nhưng, theo HiRISK, đến khi thảm họa xảy ra, khu vực này vẫn chưa có hệ thống cảnh báo sớm nào về rủi ro sông băng.
Nghịch lý nằm ở khoảng cách giữa điều đã được bàn tới và những gì thực sự có trên thực địa. Ông Austin Lord, chuyên gia cấp cao kiêm nhà nhân học môi trường tại Trung tâm nghiên cứu Stimson (Washington, Mỹ), nhận định với Reuters rằng thảm họa xảy ra tại khu vực gần như không được giám sát nên việc thiếu hợp tác song phương không phải nguyên nhân trực tiếp. Dù vậy, ông nói: “Chưa có một hệ thống được thiết lập rõ ràng, và sự trao đổi giữa Nepal với Trung Quốc vẫn rất hạn chế”.
Theo tạp chí Nature, nhà địa vật lý Manoochehr Shirzaei thuộc Đại học Virginia Tech (Mỹ) cho rằng sự cố này khó dự báo bằng các công cụ hiện có. Nguyên nhân là nó bắt đầu từ sự sụp đổ đột ngột của hệ thống băng – đá ở độ cao lớn, thay vì những dấu hiệu quen thuộc như mưa cực đoan hay hồ băng dâng dần.
Ông cho rằng thế giới cần những hệ thống mới có khả năng phát hiện sớm các rủi ro dây chuyền như vậy.
Thiệt hại hiện vẫn được các nguồn ghi nhận khác nhau. Phía Nepal cho biết từ 939 đến hơn 1.000 người chết, khoảng 3.900-3.925 người mất tích. Phía Trung Quốc ghi nhận 16 người chết và hàng trăm người mất tích.
Tính chung, số người thiệt mạng ở hai bên biên giới dao động 950-1.050 người, trong khi số người mất tích vượt 4.400.
Những con số ấy cho thấy phía sau một khối băng tưởng như đứng yên là cả một rủi ro có thể lan rất xa. Khi thiên nhiên phát ra tín hiệu trước biến cố, việc nhận diện và chuyển những tín hiệu đó thành cảnh báo kịp thời vẫn là bài toán không thể chậm trễ.
Đỗ Vân (tổng hợp)
