Thanh Hóa – Trò Xuân Phả với 5 điệu múa cổ độc đáo đang được cộng đồng địa phương gìn giữ, trao truyền, góp phần bảo tồn những giá trị văn hóa đặc sắc của vùng đất xứ Thanh.
- Mở rộng nhịp cầu hợp tác giữa hai vùng đất
- Công an truy nã người tự xưng mục sư lừa đảo nghìn tỷ qua tiền ảo
- Bạn gái Mr Pips khai quản lý khối tài sản hàng trăm tỷ đồng
Ra đời từ những lớp trầm tích lịch sử, loại hình diễn xướng dân gian này kết hợp âm nhạc, vũ đạo, trang phục và nghệ thuật hóa thân. Qua nhiều thế hệ, những nghệ nhân và người dân làng Xuân Phả vẫn tiếp tục thực hành, đưa di sản hiện diện trong đời sống văn hóa địa phương.
Tiếng trống hội, thanh la và nhịp xênh tre tạo nên âm hưởng riêng của Trò Xuân Phả. Trong trang phục rực rỡ, các nghệ nhân lần lượt hóa thân vào những nhân vật với động tác khi mạnh mẽ, phóng khoáng, lúc mềm mại, uyển chuyển.
Trò Xuân Phả được lưu truyền tại làng Xuân Phả, xã Thọ Xuân, là một loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian giàu giá trị lịch sử và nghệ thuật. Theo truyền thuyết địa phương, trò diễn gắn với câu chuyện Thành hoàng làng giúp vua Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân.
Sau chiến thắng, trong dịp mở hội mừng công, các đoàn khách từ nhiều vùng đất mang lễ vật, múa hát chúc mừng triều đình. Những màn trình diễn ấy được cho là khởi nguồn của các điệu múa, rồi dần trở thành nét sinh hoạt văn hóa được người dân Xuân Phả gìn giữ.
Theo tư liệu dân gian và lời kể của các nghệ nhân, Trò Xuân Phả có lịch sử khoảng thế kỷ IX – X. Trải qua nhiều thế hệ thực hành và hoàn thiện, di sản hình thành tổ hợp 5 trò diễn mang tên “Ngũ quốc lân bang đồ tiến cống”, gồm Hoa Lang, Chiêm Thành, Ai Lao, Ngô Quốc và Tú Huần, còn gọi là Lục Hồn Nhung.
Mỗi trò diễn có nhân vật, trang phục, đạo cụ và động tác riêng. Hoa Lang gây chú ý bởi cách hóa thân cùng những điệu múa kết hợp lời ca; Chiêm Thành nổi bật với mặt nạ tạo hình đặc trưng và trang phục chủ yếu màu đỏ. Trong khi đó, Ai Lao tái hiện hoạt động săn bắt qua các nhân vật cùng tiếng xênh tre rộn ràng, còn Ngô Quốc và Tú Huần góp thêm những sắc thái biểu diễn riêng.
Không chỉ có múa, Trò Xuân Phả còn là sự hòa quyện giữa âm nhạc, lời ca, trang phục, mặt nạ và nghệ thuật hóa thân. Tiếng trống, thanh la, mõ và xênh tre giữ vai trò dẫn nhịp, kết nối các lớp diễn thành một chỉnh thể thống nhất.
Người biểu diễn phải thuộc động tác, nắm chắc nhịp phách và phối hợp nhịp nhàng với những nhân vật khác. Sự kết hợp giữa yếu tố cung đình và nghệ thuật dân gian cũng tạo nên nét riêng, phản ánh dấu ấn sáng tạo của cư dân nông nghiệp vùng đồng bằng sông Chu.
Tháng 9.2016, Trò Xuân Phả được Bộ VHTTDL đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Sự ghi nhận này khẳng định giá trị lịch sử, nghệ thuật của trò diễn, đồng thời đề cao vai trò của cộng đồng trong việc duy trì di sản.
Với người dân Xuân Phả, đây không đơn thuần là tiết mục phục vụ khách tham quan mà còn gắn với không gian tín ngưỡng, lễ hội và ký ức của nhiều thế hệ. Hằng năm, từ ngày 10 – 12.2 âm lịch, các trò diễn được tổ chức tại khu vực nghè Xuân Phả, trở thành hoạt động văn hóa được người dân mong đợi.
Trao truyền để di sản tiếp tục ngân vang
Giá trị của Trò Xuân Phả không chỉ nằm ở tuổi đời hay sự phong phú của 5 trò diễn, mà còn được thể hiện qua những người đang trực tiếp gìn giữ. Muốn bảo tồn nguyên vẹn loại hình nghệ thuật này, cần có người hiểu tích trò, thuộc động tác, nắm nhịp điệu và đủ khả năng truyền dạy cho thế hệ sau.
Nghệ nhân Ưu tú Bùi Văn Hùng, người có nhiều năm gắn bó với Trò Xuân Phả, từng nhấn mạnh sự kết hợp giữa nghệ thuật cung đình và nghệ thuật dân gian là nét đặc trưng của trò diễn. Những điệu múa không chỉ thể hiện quan niệm thẩm mỹ mà còn cho thấy sức sáng tạo của người dân qua nhiều thế hệ.
(Ảnh minh họa: THM)
Việc học và thực hành di sản đòi hỏi sự kiên trì, bởi người học phải nắm được ý nghĩa từng trò, đặc điểm nhân vật, cách sử dụng đạo cụ và cách phối hợp đội hình. Từ nhịp chân, cách cầm xênh tre đến động tác chuyển đội hình, mỗi chi tiết đều góp phần làm nên bản sắc của màn diễn.
Tháng 10.2026, xã Thọ Xuân tổ chức lớp truyền dạy Trò Xuân Phả nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Hoạt động này tạo điều kiện để thế hệ trẻ tiếp xúc trực tiếp với những người am hiểu di sản, từng bước tiếp nhận những kỹ năng biểu diễn truyền thống.
Bên cạnh truyền dạy tại cộng đồng, việc đưa Trò Xuân Phả vào trường học, các sự kiện văn hóa và chương trình giao lưu nghệ thuật cũng là hướng đi cần được quan tâm. Công tác tư liệu hóa thông qua ghi âm nhạc cụ, lời ca, quay phim các lớp trò, lưu giữ hình ảnh trang phục và câu chuyện của nghệ nhân sẽ tạo thêm nguồn tài liệu phục vụ nghiên cứu, giảng dạy.
Công nghệ số có thể giúp di sản tiếp cận đông đảo công chúng thông qua phim tư liệu, thư viện số và những sản phẩm truyền thông ngắn. Tuy nhiên, những phương thức này cần song hành với hoạt động thực hành trực tiếp, bởi không phương tiện nào có thể thay thế vai trò của nghệ nhân và môi trường văn hóa cộng đồng.
Đây cũng là tinh thần của chương trình “Thanh âm Việt Nam” do Bộ VHTTDL phát động, hướng đến nhận diện và giới thiệu những âm thanh tạo nên bản sắc đất nước. Với Trò Xuân Phả, tiếng trống, thanh la và nhịp xênh tre không chỉ gợi nhắc một loại hình nghệ thuật cổ mà còn mang theo câu chuyện về sự gắn bó, sáng tạo và ý thức gìn giữ văn hóa của người dân xứ Thanh.
Khi những người trẻ tiếp tục học múa, hiểu trò và tham gia biểu diễn, di sản sẽ có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống hôm nay. Giữ được nhịp điệu ấy cũng chính là cách cộng đồng Xuân Phả trao lại cho mai sau một phần ký ức và bản sắc quê hương.
Đỗ Vân (tổng hợp)
