Tôi sinh ra ở làng nghề bánh gai Tứ Trụ, nơi mà hương bánh gai đã trở thành một phần của cuộc sống. Từ nhỏ, tôi đã quen với hình ảnh bà ngồi bên cối đá, đôi bàn tay gân guốc giã từng mẻ lá gai. Mẹ thì kiên nhẫn gói từng chiếc bánh, vừa làm vừa khe khẽ hát. Cả gian bếp thơm mùi lá gai, mùi mật mía, mùi nếp mới. Với tôi, đó không chỉ là hương bánh, mà còn là hương của tuổi thơ, của tình quê nồng đượm.
- Nước mắm cáy – dân dã, độc đáo nhưng thấm đẫm tình quê
- 7 nhóm người nên hạn chế ăn phở
- Chả tôm Thanh Hóa: đặc sản dân dã khiến thực khách ăn một lần nhớ mãi
Nguồn gốc của bánh gai Tứ Trụ
Bánh gai Tứ Trụ có nguồn gốc ở làng Thịnh Mỹ (còn gọi là làng Mía), xã Thọ Diên, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa (nay là xã Xuân Hòa) từ thời Hậu Lê, thế kỷ 15. Làng nghề bánh gai Tứ Trụ tọa lạc bên bờ sông Chu thơ mộng, cách thị trấn Thọ Xuân chừng 9km và chỉ khoảng 1,5km từ Khu di tích Lam Kinh. Tên gọi ‘bánh gai Tứ Trụ’ xuất hiện vào những năm 1940, khi người dân làng Mía mang bánh ra phố Tứ Trụ bán, dần dần khách quen miệng và cái tên ấy gắn bó cho đến nay.
Xưa kia, đây là loại bánh tiến vua, thường chỉ được chế biến vào dịp lễ Tết hay những sự kiện trọng đại. Ngày nay bánh không chỉ để ăn thường ngày, mà còn xuất hiện trong lễ hội, cưới hỏi và được dùng làm quà biếu.
Điều khiến làng bánh gai Tứ Trụ nổi tiếng chính là hương vị đặc biệt. Người ta có thể tìm thấy bánh gai ở nhiều nơi, nhưng bánh gai Tứ Trụ vẫn được xem là chuẩn mực, bởi nó mang trọn vẹn vị ngọt bùi, dẻo thơm không lẫn vào đâu được.
Bí quyết làm bánh xưa
Ngày xưa, làm bánh gai vất vả hơn bây giờ nhiều. Lá gai phải hái từ vườn, rửa sạch, luộc chín rồi giã nhuyễn trong cối đá. Công đoạn này tốn nhiều công sức, nhưng chính nó tạo nên màu đen óng đặc trưng cho bánh. Nếp để làm vỏ bánh phải là nếp cái hoa vàng, ngâm qua đêm cho dẻo. Nhân bánh chính là linh hồn làm nên hương vị đặc trưng của bánh gai. Từ những nguyên liệu quen thuộc như đậu xanh, đường, dừa nạo và chút tinh dầu chuối, người thợ khéo léo chế biến thành lớp nhân vàng óng, mịn màng, quyện cùng sợi dừa trắng ngần. Hương thơm dịu nhẹ của dầu chuối lan tỏa, khiến chiếc bánh càng thêm cuốn hút.
Bà tôi thường nói, làm bánh gai không chỉ cần nguyên liệu ngon mà còn phải có cái tâm. Chiếc bánh gói cẩu thả sẽ không thể đẹp và ngon. Thế nên, từng lớp lá chuối phải được lau khô, cắt vừa vặn, buộc chặt mà không làm rách. Để gói bánh gai, người thợ phải chọn đúng loại lá chuối tiêu đã khô tự nhiên trên cây, chứ không dùng lá tươi phơi nắng như nhiều người vẫn nghĩ. Chính loại lá khô này mới đủ độ dai và tỏa ra hương thơm đặc trưng, làm nên vị ngon trọn vẹn của bánh.
Bánh gai Tứ Trụ ngày nay
Thời gian trôi đi, nghề làm bánh cũng có nhiều đổi thay. Những chiếc cối đá nặng nề nay ít còn thấy. Thay vào đó, máy móc giúp xay nhuyễn lá gai, xay bột nếp nhanh chóng hơn. Công đoạn gói bánh cũng được rút gọn nhờ sự khéo léo và kinh nghiệm của người thợ.
Dù vậy, hương vị của bánh gai Tứ Trụ vẫn vẹn nguyên. Người làng vẫn giữ công thức truyền thống, không chạy theo cách làm công nghiệp. Nhờ thế, chiếc bánh vẫn dẻo thơm, béo ngọt như xưa.
Giờ đây, làng bánh gai Tứ Trụ không chỉ làm để bán trong vùng mà còn gửi đi khắp nơi. Bánh được đóng gói đẹp, vận chuyển xa mà không mất vị. Du khách đến Thanh Hóa thường tìm mua bánh gai làm quà. Còn người xa quê, mỗi khi nhớ hương vị tuổi thơ, lại nhờ người thân gửi vài gói bánh từ làng.
Làng nghề hôm nay – giữ nghề, giữ vị bánh xưa
Trước đây, bánh gai chủ yếu được bán ở chợ quê. Người làm bánh gánh ra chợ, bán cho bà con quanh vùng. Nhưng vài chục năm trở lại đây, nghề làm bánh đã trở thành nguồn thu nhập chính của nhiều hộ gia đình.
Làng nghề nay có những cơ sở sản xuất quy mô, có thương hiệu riêng. Họ bán bánh cho các cửa hàng đặc sản, siêu thị, thậm chí mở rộng ra thị trường online. Nhờ đó, bánh gai Tứ Trụ xuất hiện ở nhiều tỉnh thành, có mặt trong giỏ quà Tết, trong túi quà biếu của người đi xa.
Dù bán nhiều, người làm bánh vẫn giữ nguyên tắc: làm thật, bán thật. Không ít khách từng nói rằng, ăn bánh gai nơi khác thấy thiếu thiếu, chỉ có bánh gai Tứ Trụ mới đúng vị. Đó chính là niềm tự hào của bà con làng nghề.
Bánh gai Tứ Trụ – ký ức và niềm tự hào
Nhà tôi có ba chị em, lớn lên rồi mỗi người một nơi, học hành và lập nghiệp xa quê. Nghề làm bánh gai trong gia đình vì thế không còn ai nối tiếp. Bố mẹ tuổi đã cao, cũng không còn gắn bó với nghề làm bánh như xưa. Nhưng mỗi lần ra thăm con cháu, mẹ vẫn cặm cụi đồ nếp, giã lá, gói nhân để làm vài chục chiếc mang theo. Với mẹ, đó không chỉ là quà quê, mà còn là cách giữ cho con cháu chút hương vị tuổi thơ, chút tình quê vẹn nguyên.
Những chiếc bánh mẹ làm, tôi thường đem chia cho bạn bè, đồng nghiệp. Ai cũng khen ngon, nhiều người hỏi thăm công thức. Đặc biệt có lần, tôi tặng bánh gai Tứ Trụ cho một người bạn Mỹ. Bạn ấy vừa ăn vừa ngạc nhiên, rồi nói: “Hương vị này thật khác lạ, chưa từng thấy ở đâu”. Thậm chí, bạn còn muốn mua thêm để mang về Mỹ làm quà.
Khoảnh khắc ấy khiến tôi bồi hồi. Chiếc bánh gai mộc mạc của quê nhà bỗng trở thành nhịp cầu, mang hồn quê đi xa, để những ai từng nếm thử đều giữ lại một chút ngọt ngào trong ký ức.
Theo: Báo Thanh Hóa và tổng hợp của tác giả
