Chỉ trong hai tuần, Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần đảo ngược lập trường với Iran và Ukraine, khiến cố vấn Nhà Trắng lẫn đồng minh vùng Vịnh không kịp trở tay.
- Bốn chủ tiệm vàng bị khởi tố thêm trong vụ buôn lậu kim cương
- Ba cựu lãnh đạo Viện Pháp y tâm thần bị đề nghị truy tố
- Tiệm vàng Kim Lý bị khởi tố sau 40 năm kinh doanh ở chợ An Đông
Tại hội nghị thượng đỉnh NATO ở Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ tuần trước, ông Trump gọi lãnh đạo Iran là “dối trá”, “bạo lực” và tuyên bố thỏa thuận ngừng bắn “đã hết” sau vụ ba tàu bị tấn công gần eo biển Hormuz ngày 7/7. Ba tuần trước đó, ông từng khen các lãnh đạo này “mạnh mẽ”, “thông minh”, “không cực đoan”.
Ông ra lệnh không kích trở lại và rút giấy phép miễn trừ trừng phạt cho Iran bán dầu. Ông tuyên bố phong tỏa cảng biển Iran, dọa đánh cơ sở hạt nhân Núi Pickaxe. Ngày 13/7, ông nói sẽ thu phí 20% giá trị hàng hóa tàu qua Hormuz. Vùng Vịnh gọi điện phản đối. Khoảng 24 giờ sau, ông rút lại ý định này trên Truth Social.
Với Ukraine, hướng đi ngược lại. Hơn một năm trước, ông Trump và Phó tổng thống JD Vance từng tranh cãi gay gắt với Tổng thống Volodymyr Zelensky tại Phòng Bầu dục, dẫn đến việc Mỹ đình chỉ viện trợ quân sự. Tuần trước tại Ankara, hai người gặp lại nhau. Ông Trump nói Zelensky “đã làm được một công việc phi thường”, “làm việc rất hiệu quả”. Ông đồng ý cho Ukraine sản xuất tên lửa Patriot theo giấy phép nhượng quyền từ Mỹ.
Chuyên gia Max Boot của Washington Post nói không ai đoán được ông Trump sẽ đi đâu tiếp. Ông vẫn duy trì không kích và phong tỏa cảng Iran, nhưng ngày 13/7 lại nói thỏa thuận chấm dứt chiến sự Trung Đông “vẫn có thể đạt được”. Boot cho rằng ông Trump ngại một cuộc chiến tổng lực trước bầu cử giữa kỳ, nhất là khi Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược Mỹ đang ở mức thấp nhất từ năm 1983.
“Chính quyền Iran không muốn bị ném bom, nhưng họ sẵn sàng chấp nhận rủi ro để duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz, một vũ khí hủy diệt kinh tế hàng loạt”, Boot nói.
Nhà nghiên cứu Negar Mortazavi thuộc Trung tâm Chính sách Quốc tế cho rằng ông Trump đang muốn dùng sức ép quân sự buộc Iran nhượng bộ. Bà nói việc này khó hiệu quả.
“Iran đã chứng minh họ sẵn sàng chiến đấu, leo thang căng thẳng và chấp nhận tổn thất lớn chứ quyết không đầu hàng trước sức ép”, bà nói.
Xung đột Iran kéo dài sẽ khiến Mỹ và đồng minh Trung Đông phải ưu tiên tên lửa cho chiến trường này, kéo theo việc Ukraine bị san sẻ nguồn viện trợ vũ khí. Giấy phép Patriot cho Ukraine không thể lập tức bảo vệ các thành phố Ukraine trước tên lửa Nga. Đức từng được cấp phép sản xuất Patriot năm 2022, nhưng lô đầu tiên phải đến năm 2027 mới xuất xưởng.
“Vấn đề là những việc này không đơn giản như bật một công tắc đèn”, Bradley Bowman, chuyên gia tại Quỹ Bảo vệ các nền Dân chủ, nói. “Bạn có thể chi tiền ra, nhưng phải mất một thời gian dài nữa nó mới thực sự phát huy tác dụng và giúp nâng cao năng lực sản xuất của Ukraine”.
“Nhưng thật không may, trong nhiều trường hợp, thời gian lại là thứ duy nhất chúng ta không có”, ông nói thêm.
Boot cho rằng nếu muốn giúp Ukraine thực chất, ông Trump cần xuất thêm Patriot từ kho dự trữ đang cạn của Mỹ, thúc đồng minh làm tương tự, và chấp thuận yêu cầu cung cấp tên lửa Tomahawk vốn bị trì hoãn lâu nay. Ukraine đang dùng UAV tấn công cơ sở năng lượng Nga, gây thiếu nhiên liệu và ảnh hưởng nguồn thu của Moskva, nhưng đầu đạn UAV nhỏ hơn nhiều so với tên lửa hành trình nên khó phá công trình kiên cố.
Mark Cancian, cố vấn cấp cao tại CSIS, nói Nhà Trắng thích những cử chỉ hoành tráng.
“Nghe có vẻ như tên lửa sẽ bắt đầu được xuất xưởng chỉ trong vài tháng tới, nhưng điều đó sẽ không xảy ra”, ông nói.
Một số chuyên gia cho rằng giấy phép Patriot còn có thể gây hại, vì giúp Mỹ trút bớt trách nhiệm viện trợ tên lửa trong ngắn hạn. Jennifer Kavanagh, nhà phân tích tại Defense Priorities, nói thỏa thuận trông có vẻ đôi bên cùng có lợi nhưng thực chất là thất bại cho cả hai.
“Nếu giải pháp đối với bài toán phòng không của Ukraine chỉ dừng lại ở việc cấp giấy phép sản xuất, điều đó sẽ tạo ra nhận thức rằng việc chuyển giao tên lửa Patriot không còn là ưu tiên cấp bách nữa. Rốt cuộc, đây lại là một bất lợi lớn cho an ninh trước mắt của Ukraine”, bà nói.
Ngày 8/7, khi được hỏi liệu Mỹ có cấp Patriot cho Ukraine trong lúc chờ tự sản xuất hay không, ông Trump nói: “Chúng tôi có Patriot, nhưng không nhiều đến thế. Bản thân chúng tôi cũng đang cần đến chúng”.
Boot nói ông Trump thường dùng sự khó đoán để buộc cả đối thủ lẫn đối tác phải tự đoán bước đi kế tiếp. Nhưng ông cảnh báo sự bất định đó có thể làm xói mòn ổn định toàn cầu và năng lực răn đe của Mỹ.
“Điều quan trọng hơn lời nói là hành động của Tổng thống, nhưng trong cả hai trường hợp Iran và Ukraine, các chính sách ông đưa ra hiện vẫn rất mơ hồ. Nó cho thấy dù Tổng thống Trump muốn xây dựng hình ảnh một lãnh đạo quyết đoán, ông vẫn gặp khó khăn trong việc đưa ra quyết định”, Boot nói.
Vũ Quyến (tổng hợp).
