Bộ Tài chính và Bộ Công thương đưa ra hai phương án khác nhau về mô hình tổ chức Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia, với những cân nhắc riêng về hiệu quả vận hành, nguồn vốn và thị trường điện cạnh tranh.
- Hai cha con bị khởi tố vì cất giấu thiết bị giám sát tàu cá
- Lời hứa cho vay đáo hạn ngân hàng và khoản tiền 73,4 tỷ đồng
- Bắt đối tượng truy nã đặc biệt nguy hiểm khi đang trộm dây điện.
Sự khác biệt thể hiện trong đề án tái cơ cấu Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), khi yêu cầu bảo đảm nguồn điện và vốn đầu tư phải được cân đối với mục tiêu hình thành thị trường bán lẻ điện cạnh tranh. Theo các chuyên gia năng lượng, việc thay đổi mô hình tổ chức chỉ có thể phát huy hiệu quả nếu giải quyết được bài toán tài chính và bảo đảm nguồn lực phát triển lưới điện quốc gia.
Hai phương án tái cơ cấu và những vấn đề cần cân nhắc
Đề án do Bộ Tài chính chủ trì xây dựng hướng đến mục tiêu phát triển EVN thành tập đoàn kinh tế nhà nước mạnh, có năng lực quản trị hiện đại, giữ vai trò trụ cột trong bảo đảm an ninh cung ứng điện và góp phần hoàn thiện thị trường điện cạnh tranh. Trong định hướng này, tương lai của Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia (EVNNPT), doanh nghiệp do EVN sở hữu 100% vốn, trở thành một trong những nội dung còn nhiều ý kiến khác nhau.
Bộ Tài chính đề xuất trước mắt tiếp tục duy trì EVNNPT trong cơ cấu EVN, sau khi tháo gỡ khó khăn sẽ nghiên cứu và báo cáo phương án tách riêng. Theo cơ quan này, EVNNPT hiện đã hạch toán độc lập, cung cấp dịch vụ theo mức giá truyền tải do Bộ Công thương phê duyệt, vì vậy việc thay đổi mô hình cần dựa trên hiệu quả thực tế, khả năng huy động vốn và yêu cầu vận hành hệ thống điện.
Cách tiếp cận thận trọng còn xuất phát từ nhu cầu bảo đảm tiến độ thực hiện Quy hoạch điện 8 điều chỉnh, trong bối cảnh đầu tư nguồn và lưới điện cần nguồn lực lớn. Bộ Tài chính cho rằng quá trình tái cơ cấu phải hạn chế xáo trộn có thể ảnh hưởng đến việc cung ứng điện, đồng thời duy trì khả năng phối hợp giữa các khâu trong hệ thống.
EVN cũng ủng hộ việc giữ EVNNPT trực thuộc tập đoàn trong giai đoạn trước mắt. Theo doanh nghiệp, truyền tải điện cần gắn kết chặt chẽ với lưới phân phối, kế hoạch phát triển nguồn điện và nhu cầu phụ tải; cùng một đầu mối quản lý có thể giúp điều phối nguồn lực, ưu tiên các công trình trọng điểm và ứng phó kịp thời khi xảy ra tình huống khẩn cấp.
EVN đồng thời cho rằng việc EVNNPT nằm trong tập đoàn không đồng nghĩa với thiếu độc lập trong vận hành hoặc phân biệt đối xử giữa nguồn điện của EVN với các nhà đầu tư khác. Đây là một trong những cơ sở để doanh nghiệp bảo vệ phương án duy trì cơ cấu hiện tại, thay vì thay đổi tổ chức ngay khi các điều kiện tài chính và vận hành chưa được làm rõ đầy đủ.
Ở chiều ngược lại, Bộ Công thương đề xuất tách EVNNPT thành doanh nghiệp độc lập, do Nhà nước sở hữu 100% vốn và trực thuộc bộ chuyên ngành. Theo quan điểm của bộ này, việc tăng tính độc lập cho hạ tầng truyền tải là điều kiện quan trọng để thúc đẩy thị trường bán lẻ điện cạnh tranh, đồng thời nâng cao tính chủ động trong bảo đảm an ninh cung ứng điện.
Khác biệt giữa hai cơ quan còn nằm ở thời điểm tổ chức lại hoạt động phân phối và bán lẻ điện. Bộ Tài chính đề xuất đến hết năm 2027 hoàn thành việc tách bạch chi phí giữa hai khâu, sau đó tiếp tục phân định chi phí theo các cấp điện áp, sắp xếp tổ chức và thí điểm tách riêng hoạt động bán lẻ trong giai đoạn 2028 – 2030.
Sau năm 2030, tùy thuộc điều kiện thị trường, các đơn vị bán lẻ sẽ từng bước chuyển sang hạch toán độc lập. Trong khi đó, Bộ Công thương cho rằng cần điều chỉnh lộ trình để phù hợp với mục tiêu vận hành thị trường bán lẻ điện cạnh tranh chậm nhất vào năm 2030, đồng thời triển khai chuyển đổi tổ chức và hạch toán đồng bộ với tiến trình hình thành thị trường.
Như vậy, vấn đề không chỉ là thời điểm đưa EVNNPT ra khỏi EVN, mà còn liên quan đến cách tổ chức toàn bộ chuỗi hoạt động điện lực. Bộ Công thương muốn đẩy nhanh quá trình phân định các khâu để tạo lập thị trường cạnh tranh, còn Bộ Tài chính nhấn mạnh yêu cầu thận trọng trước nhu cầu điện tăng và áp lực đầu tư nguồn, lưới điện trong những năm tới.
Một trong những trở ngại lớn nhất được Bộ Tài chính nêu ra là nhu cầu bổ sung khoảng 42.500 tỉ đồng vốn chủ sở hữu nếu tách EVNNPT khỏi EVN. Để đáp ứng yêu cầu này, Nhà nước có thể phải cấp thêm vốn điều lệ hoặc bảo lãnh vay vốn, kéo theo những vấn đề cần tính toán về nguồn vốn nhà nước, nghĩa vụ bảo lãnh và nợ công.
Cơ quan này cũng lưu ý nguy cơ suy giảm tính thống nhất giữa đầu tư lưới truyền tải và lưới phân phối nếu hai khâu không còn nằm trong cùng một tập đoàn. Sự thay đổi có thể ảnh hưởng đến tiến độ các dự án, việc điều phối nguồn lực và khả năng phối hợp xử lý sự cố, nhất là khi hệ thống điện cần đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn.
Chuyên gia năng lượng Ngô Đức Lâm, nguyên Phó viện trưởng Viện Năng lượng và nguyên Cục trưởng Cục An toàn kỹ thuật và môi trường thuộc Bộ Công thương, cho rằng xét về nguyên lý, cần tách khâu truyền tải khỏi EVN để phân định rõ hoạt động sản xuất điện với hoạt động truyền tải. Theo ông, phát điện có cơ chế doanh thu, chi phí và lợi nhuận riêng, trong khi truyền tải là hạ tầng quốc gia còn gắn với nhiệm vụ an sinh xã hội, nên không thể chỉ đánh giá bằng hiệu quả kinh doanh.
Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất vẫn là nguồn vốn dành cho hệ thống truyền tải. Nhiều tuyến đường dây phải đi qua miền núi, vùng sâu, vùng xa và địa hình phức tạp, khiến chi phí đầu tư cao trong khi khả năng sinh lời hạn chế; một số công trình chủ yếu phục vụ an sinh xã hội nên không thể chỉ dựa vào lợi nhuận để quyết định đầu tư.
Đặc điểm này cũng khiến việc thu hút vốn tư nhân vào truyền tải điện gặp trở ngại. Nhà đầu tư thường ưu tiên những dự án có khả năng thu hồi vốn và tạo lợi nhuận, trong khi các công trình phục vụ an ninh năng lượng hoặc phát triển kinh tế – xã hội có thể không mang lại hiệu quả tài chính trực tiếp tương xứng với chi phí bỏ ra.
Vì vậy, nếu EVNNPT trở thành doanh nghiệp độc lập, Nhà nước cần xây dựng cơ chế cấp vốn, hỗ trợ tài chính và chia sẻ chi phí phù hợp, đặc biệt đối với công trình tại vùng khó khăn hoặc có ý nghĩa chiến lược. Ông Ngô Đức Lâm nhấn mạnh: “Về nguyên lý, tôi cho rằng nên tách, nhưng phải giải được bài toán vốn. Bộ Tài chính cần tính toán cơ chế cấp vốn, hỗ trợ tài chính để đơn vị truyền tải thực hiện được nhiệm vụ quốc gia”.
Một chuyên gia năng lượng khác lưu ý rằng việc tách riêng không mặc nhiên đem lại hiệu quả cao hơn, bởi mô hình tổ chức thị trường điện tại Pháp, Hàn Quốc, Đức và một số bang của Mỹ có sự khác biệt về cấu trúc cũng như kết quả vận hành. Do đó, Việt Nam cần đánh giá kỹ các điều kiện thực tế trước khi quyết định thay đổi mô hình tổ chức ngành điện.
Theo chuyên gia này, nếu áp dụng nguyên tắc tính đúng, tính đủ chi phí sau khi tách EVNNPT, giá truyền tải có thể tăng đáng kể. Mức giá hiện được nêu là khoảng 83,07 đồng/kWh; trong trường hợp tính đủ chi phí để thu hút đầu tư, giá có thể cao gấp ba lần hiện nay, trong khi lợi nhuận của đơn vị truyền tải chỉ khoảng 2,6%, thấp hơn nhiều so với lãi suất vay vốn.
Mức sinh lời thấp có thể khiến doanh nghiệp gặp khó khăn khi tiếp cận tín dụng nếu không còn sự hỗ trợ từ EVN. Vì vậy, theo chuyên gia, điều kiện quan trọng để thị trường điện vận hành minh bạch và cạnh tranh vẫn là bảo đảm đủ nguồn điện cùng nguồn vốn ổn định cho hệ thống truyền tải.
Bài toán đặt ra không chỉ nằm ở việc lựa chọn mô hình quản lý, mà còn ở khả năng duy trì đầu tư dài hạn và bảo đảm vận hành an toàn cho toàn hệ thống. Trước khi quyết định tách EVNNPT, các cơ chế vốn, hỗ trợ tài chính và phối hợp giữa các khâu cần được tính toán đầy đủ để mục tiêu cạnh tranh không làm suy giảm năng lực bảo đảm an ninh cung ứng điện.
Minh Tâm (tổng hợp)
