Chợ truyền thống đang đứng trước áp lực “chuyển đổi” rất lớn. Định hướng hiện đại hóa là đúng. Nhưng nếu đặt mục tiêu quá nhanh, trong vài năm, rủi ro đứt gãy sinh kế sẽ hiện rõ. Câu chuyện không chỉ là xây mới. Đó là vốn, kỹ năng, thói quen mua bán, và trật tự đô thị.
- Tiệc vừa tan, du thuyền bốc cháy dữ dội, hàng chục hộ dân hoảng loạn sơ tán khẩn cấp
- Sống đủ là sống giàu: Triết lý hạnh phúc từ trí huệ Thánh hiền
- Bắt 2 người dùng súng nén khí săn thú ở Lâm Đồng
Phân biệt đúng: chợ truyền thống, chợ cóc, và chuyển đổi mô hình
Trước khi bàn “xóa chợ”, cần gọi đúng tên. Chợ truyền thống là chợ được hình thành, quản lý theo quy định. Nó có tiểu thương cố định. Nó có điểm bán lâu năm. Nó là một phần nếp sống.
Chợ cóc, chợ tự phát lại khác. Nhóm này thường lấn chiếm vỉa hè. Nó gây cản trở giao thông. Nó phát sinh nguy cơ mất an toàn. Việc dẹp chợ cóc là cần thiết. Nhưng không thể đánh đồng với chợ truyền thống.
Còn “chuyển đổi” cũng có nhiều mức. Có nơi chỉ chỉnh trang. Có nơi nâng cấp hạ tầng, PCCC, vệ sinh. Có nơi thay bằng trung tâm thương mại. Nếu gộp tất cả vào một chữ “xóa”, chính sách dễ trượt sang cực đoan.
Vì thế, câu hỏi nên là: chuyển đổi loại chợ nào. Chuyển đổi tới đâu. Ai chịu chi phí. Và ai được bảo vệ.
Chợ truyền thống và sinh kế: bài toán không thể bỏ qua
Chợ truyền thống tồn tại vì nó phục vụ một nhu cầu rất thật. Người mua cần giá dễ chịu. Người bán cần vốn nhỏ để xoay vòng. Cơ chế này phù hợp với mức thu nhập của nhiều gia đình.
Nếu chuyển sang trung tâm thương mại, chi phí tăng ngay. Tiền thuê mặt bằng thường cao. Phí quản lý, điện nước cũng tăng. Yêu cầu vận hành chuẩn, từ PCCC đến hóa đơn, cũng nặng hơn. Với nhiều tiểu thương, đó là một “bậc thang” quá cao.
Họ không chỉ bán hàng. Họ đang nuôi cả gia đình. Một sạp nhỏ là toàn bộ tài sản. Nếu không kham nổi chi phí, họ buộc phải rời đi. Khi đó, “chuyển đổi” trở thành sàng lọc. Người yếu vốn bị loại trước.
Tác động còn lan ra xung quanh. Lao động phụ chợ. Người bốc xếp. Người giao hàng nhỏ. Cả một mạng lưới việc làm phi chính thức sẽ chao đảo. Đây là điều cần tính kỹ, thay vì nhìn chợ như một hạng mục xây dựng.
Vốn, chuẩn hóa và phản biện ngược: văn minh phải có cách làm
Không thể phủ nhận mặt trái của chợ. PCCC là nỗi lo thật. Vệ sinh an toàn thực phẩm cũng vậy. Tình trạng lộn xộn, nhếch nhác, thậm chí gian lận cân đo vẫn còn. Nhiều người ủng hộ chuyển đổi vì muốn một môi trường mua bán sạch hơn.
Nhưng “văn minh” không đồng nghĩa với “xóa nhanh”. Văn minh cần một cách làm có sức nâng. Không thể bắt tiểu thương nhảy qua khoảng trống vốn liếng. Cũng không thể chỉ ban lệnh rồi chờ thị trường tự sắp xếp.
Nếu thiếu vốn đầu tư công và thiếu cơ chế hút vốn tư, mục tiêu chuyển đổi hàng loạt sẽ mắc kẹt. Nó dễ biến thành quy hoạch treo. Nó cũng dễ thành các dự án nửa vời. Chợ bị phá dở. Tiểu thương bị đẩy ra lề đường. Rồi chợ cóc lại mọc lên.
Cách hợp lý hơn là chuẩn hóa theo mức độ. Ưu tiên xử lý nguy cơ PCCC, thoát nạn, điện nước. Nâng nền, thoát thải, khu rác. Tổ chức lại quầy sạp theo ngành hàng. Làm từng phần, để chợ vẫn thở được.
Lộ trình khả thi: phân loại chợ và vận hành song song
Muốn chuyển đổi, trước hết phải phân loại. Có chợ ở lõi đô thị, đông người, cần chuẩn hóa gấp. Có chợ nhỏ ở khu dân cư, chỉ cần chỉnh trang. Có chợ xuống cấp nghiêm trọng, nên thay thế. Và có chợ tự phát, phải dẹp triệt để.
Lộ trình nên đi theo các nấc rõ ràng. Nấc một là dẹp chợ cóc. Nấc hai là chỉnh trang chợ truyền thống có rủi ro cao. Nấc ba mới là chuyển đổi mô hình ở nơi thật sự phù hợp. Mỗi nấc cần thời gian và nguồn lực.
Song song đó là gói hỗ trợ sinh kế. Tiểu thương cần vay vốn lãi thấp, thủ tục gọn. Họ cần tập huấn kỹ năng số, miễn phí. Họ cần hướng dẫn hóa đơn điện tử, kê khai đơn giản. Họ cần thời gian để học.
Một giai đoạn “hai mô hình cùng tồn tại” là cần thiết. Chợ truyền thống được chỉnh trang. Trung tâm thương mại phát triển ở vị trí phù hợp. Người tiêu dùng tự lựa chọn. Thị trường sẽ điều tiết dần, không gây sốc.
Khi đánh giá thành công, đừng chỉ nhìn tòa nhà mới. Hãy nhìn số sạp hoạt động. Hãy nhìn mức giá. Hãy nhìn số hộ còn giữ được sinh kế. Và hãy nhìn chợ có tái sinh “ngoài lề đường” hay không.
Theo: VnExpress & Tổng hợp của tác giả
