Washington phát tín hiệu linh hoạt hơn về chương trình hạt nhân Iran, mở ra khả năng nối lại đàm phán. Tuy nhiên, khác biệt về trừng phạt, an ninh hàng hải và mục tiêu chấm dứt chiến sự vẫn là những rào cản lớn.
- Bầu Đoan 11 lần hối lộ 150.000 USD, cựu Bí thư Thanh Hóa bị điều tra riêng
- Đối tượng bị truy nã đặc biệt nguy hiểm sa lưới tại cửa khẩu Mộc Bài
- Hai cựu lãnh đạo Vietcombank bị cáo buộc giúp ‘bầu’ Đoan đấu giá đất
Trong cuộc phỏng vấn ngày 5/10, Phó tổng thống Mỹ JD Vance cho biết Iran cần cắt giảm năng lực làm giàu uranium ở mức “có ý nghĩa” nếu muốn đạt thỏa thuận chấm dứt chiến sự với Mỹ.Phát biểu này cho thấy Washington có thể đang điều chỉnh lập trường. Thay vì yêu cầu Tehran từ bỏ hoàn toàn hoạt động làm giàu uranium, Mỹ dường như chấp nhận khả năng thỏa hiệp ở một mức độ nhất định, theo nhà bình luận Caolán Magee của Al Jazeera. “Lời kêu gọi cắt giảm hoạt động làm giàu uranium mà Phó tổng thống Mỹ đưa ra cho thấy hai bên vẫn có dư địa thỏa hiệp”, Magee nhận định.
Israel, Mỹ và các nước phương Tây từ lâu cáo buộc Iran tìm cách phát triển vũ khí hạt nhân, trong khi Tehran bác bỏ. Trong đánh giá hồi tháng 5/2025, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) cho biết chưa có dấu hiệu đáng tin cậy cho thấy Iran đang triển khai chương trình hạt nhân nhằm chế tạo vũ khí. IAEA ước tính Iran có hơn 440 kg uranium được làm giàu ở mức 60% khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc không kích nhằm vào cơ sở hạt nhân nước này hồi tháng 6/2025. Theo tiêu chuẩn của cơ quan này, lượng uranium trên có thể đủ để chế tạo 10 đầu đạn hạt nhân nếu tiếp tục được làm giàu. Iran cũng sở hữu các kho uranium có mức làm giàu thấp hơn.
Iran là quốc gia không có vũ khí hạt nhân duy nhất làm giàu uranium tới mức 60%, vượt xa giới hạn 3,67% trong Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) được ký với các cường quốc năm 2015. Uranium cần đạt mức làm giàu gần 90% để sử dụng chế tạo bom hạt nhân. “Tôi không phải là nhà khoa học hạt nhân, nhưng tôi biết bạn không cần uranium làm giàu tới 60% cho bất kỳ hoạt động sản xuất năng lượng nào”, ông Vance nói.
Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần khẳng định Washington sẽ không để Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, đồng thời coi đây là điều kiện quan trọng trong mọi thỏa thuận với Tehran. Tuy nhiên, yêu cầu từ bỏ chương trình làm giàu uranium đã góp phần khiến đàm phán giữa hai bên rơi vào bế tắc. Iran tuyên bố quyền làm giàu uranium không thể bị tước bỏ, đồng thời cho rằng yêu cầu của Mỹ là “mong muốn hão huyền”.
Lập trường có phần mềm mỏng hơn của Washington xuất hiện khi Mỹ chuẩn bị bước vào cuộc bầu cử giữa kỳ tháng 11, sự kiện có thể quyết định quyền kiểm soát lưỡng viện Quốc hội. Giá nhiên liệu tăng do chiến sự cũng tạo thêm sức ép đối với ông Trump và đảng Cộng hòa tại các bang cạnh tranh.
Ông Vance đã lên tiếng bảo vệ cách Tổng thống Trump xử lý xung đột, đồng thời kêu gọi cử tri không vì vấn đề này mà quay lưng với đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử sắp tới.
Ở phía Tehran, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi phát biểu trước các đại sứ nước ngoài tại thủ đô ngày 4/10 rằng “chỉ có các cuộc đàm phán dựa trên công lý, công bằng” mới có thể chấm dứt xung đột. Theo Magee, tuyên bố này cho thấy Iran cũng chưa hoàn toàn khép lại cánh cửa ngoại giao.
Trước đó, tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ở New York vào cuối tháng 9, Iran từng đề xuất mở lại eo biển Hormuz và nối lại đàm phán. Tuy nhiên, Tổng thống Trump đã bác bỏ đề xuất này.
Những tín hiệu từ cả hai phía cho thấy cơ hội đối thoại vẫn còn, nhưng để chuyển thành một thỏa thuận thực chất sẽ cần giải quyết nhiều bất đồng.
Khác biệt lợi ích khiến đàm phán khó tiến triển
Simon Mabon, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Lancaster, nhận định việc Washington tập trung vào chương trình làm giàu uranium có thể chưa đáp ứng những ưu tiên quan trọng của Tehran. Một thỏa thuận cho phép Iran tiếp tục làm giàu uranium ở mức hạn chế sẽ gợi lại JCPOA, thỏa thuận được đàm phán dưới thời Tổng thống Mỹ Barack Obama và đổ vỡ sau khi ông Trump rút Washington khỏi văn kiện này năm 2018. Đầu năm nay, Mỹ và Iran được cho là đã tiến gần tới một thỏa thuận mới. Tuy nhiên, tiến trình này sụp đổ khi Mỹ và Israel tiến hành chiến dịch không kích nhằm vào Tehran.
Theo ông Mabon, sau những lần đàm phán đổ vỡ, Iran có thể không còn xem vấn đề uranium là ưu tiên hàng đầu trong các cuộc thương lượng với Washington. “Mỹ đang cố giảm bớt lập trường cứng rắn về vấn đề hạt nhân khi đàm phán với Iran, nhưng với Tehran, đây không phải điểm mấu chốt. Điều họ quan tâm là dỡ bỏ phong tỏa cảng biển, gỡ các lệnh trừng phạt, giải phóng tài sản bị đóng băng và chấm dứt xung đột ở Lebanon”, nơi có lực lượng Hezbollah do Iran hậu thuẫn, ông nói. Eo biển Hormuz tiếp tục là một lợi ích chiến lược của Tehran, bất chấp tuyên bố của Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio rằng Iran đã mất quyền kiểm soát tuyến hàng hải này. Theo công ty phân tích hàng hải Kpler, trong tháng 9, lượng dầu được vận chuyển từ các nước vùng Vịnh, không tính Iran, đã phục hồi lên hơn 81% mức trước chiến tranh. Xuất khẩu dầu thô của toàn khu vực Trung Đông cũng vượt mức trước chiến tranh trong 14 ngày của tháng.
Sự phục hồi hoạt động vận tải có thể làm giảm sức ép buộc Washington phải nhanh chóng đạt thỏa thuận. Tuy nhiên, những vụ tấn công tiếp diễn vẫn đặt ra câu hỏi về mức độ an toàn của tuyến hàng hải quan trọng này. Ông Mabon cho rằng việc Mỹ phát tín hiệu linh hoạt hơn về chương trình hạt nhân Iran có thể phản ánh sự chưa chắc chắn của Washington về khả năng khôi phục hoàn toàn hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz.
“Nếu Mỹ tin chắc rằng eo biển đã thực sự thông suốt, họ sẽ thúc đẩy một thỏa thuận chặt chẽ hơn”, ông nhận xét. Trong khi đó, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đầu tuần này tuyên bố đàm phán với Washington là “vô ích”. Ông cáo buộc Mỹ sử dụng tiến trình ngoại giao trong khi vẫn theo đuổi mục tiêu lật đổ chính phủ Iran. Vấn đề của chúng tôi với Mỹ là cứ mỗi lần chúng tôi bước vào bàn đàm phán, chiến tranh lại lập tức giáng xuống đầu chúng tôi”, ông Pezeshkian nói.
Những tuyên bố trái chiều cho thấy việc Mỹ dịu giọng có thể tạo thêm không gian cho ngoại giao, nhưng chưa đủ để thu hẹp khoảng cách lợi ích giữa hai nước. Khi vấn đề hạt nhân chỉ là một phần trong các yêu cầu rộng hơn về trừng phạt, an ninh và chấm dứt chiến sự, con đường đi đến thỏa thuận vẫn còn nhiều trở ngại.
Hồng Sơn (tổng hơp)
