Chúng ta thường gọi những người hảo tâm là “mạnh thường quân”, nhưng không phải ai cũng biết cái tên ấy bắt nguồn từ đâu. Giữa những câu chuyện thời sự về thiện nguyện và niềm tin xã hội hôm nay, tích xưa ấy bỗng hiện lên với nhiều điều đáng suy ngẫm.
- Cây rung lá rụng, người rung phúc bạc
- Tâm lười biếng là thuốc độc: Bài học thức tỉnh từ “ông già khiêng gạch” Đào Khản
- Dạy truyện cổ tích Thạch Sanh: Khi bài học nhân quả chạm vào nỗi đau học sinh
Hôm nay, lãnh đạo phòng tôi đi công tác, cả phòng làm việc như được xả hơi. Vẫn là máy tính, hồ sơ, điện thoại quen thuộc, nhưng không khí nhẹ hơn thường ngày. Mọi người vừa làm việc, vừa buôn đủ thứ chuyện, từ chuyện gia đình đến tin ngoài xã hội.
Câu chuyện bắt đầu từ tin tức cô gái ở phường Quang Trung, Thanh Hóa giả chết suốt 5 năm để trục lợi bảo hiểm. Có người lắc đầu, có người thở dài: “kịch bản như phim Hollywood”. Rồi mạch chuyện trôi sang những hiện tượng thiên nhiên bất thường gần đây như đang nhắc con người rằng có điều gì đó không ổn. Và rồi, câu chuyện dừng lại ở dự án thiện nguyện “Nuôi em” – dự án đang bị điều tra vì nghi vấn thiếu minh bạch.
Một chị trong phòng khẽ nói: “mấy năm trước chị cũng trích lương hàng tháng để đóng góp cho dự án này, nhìn các bé thương lắm. Chị chỉ mong dự án thực sự không có vấn đề gì, để mạnh thường quân còn yên tâm tiếp tục đồng hành.” Cả phòng im lặng, bởi ai cũng hiểu trong những câu chuyện như thế này, thứ bị tổn thương không chỉ là tiền, mà là niềm tin.
Tôi buột miệng hỏi: “chúng ta hay gọi những người làm từ thiện là mạnh thường quân, nhưng có biết vì sao lại gọi như vậy không?” Cả phòng lắc đầu, có người nói: “ừ nhỉ, nghe quen tai thế thôi, chứ chưa từng tìm hiểu nguồn gốc.”
Thực ra, Mạnh Thường Quân là một nhân vật có thật trong lịch sử Trung Hoa thời Chiến Quốc, giữ chức Tướng quốc nước Tề. Vốn là người nghĩa hiệp, thích kết giao, Mạnh Thường Quân có lúc nuôi tới 3000 người trong nhà. Những người tìm đến Mạnh Thường Quân xin tá túc đều được ông cung phụng đầy đủ, ít nhất cũng có cơm ăn, áo mặc. Những người này được gọi với một cái tên là “thực khách”. Trong số 3000 thực khách của Mạnh Thường Quân có một người tên là Phùng Hoan. Người này bình thường không có tài gì nổi bật nhưng vốn tính trung hậu, đáng tin.
(Ảnh: Thanh Hóa Mới)
Một lần, Mạnh Thường Quân sai Phùng Hoan đến Tiết Địa thu thuế. Trước khi đi, Phùng Hoan hỏi: “thu thuế xong có cần mua thứ gì về không?” Mạnh Thường Quân trả lời rất thản nhiên: “ngươi xem ta còn thiếu thứ gì thì mua về là được.”
Đến Tiết Địa, Phùng Hoan thấy người nộp thuế đều là những nông dân bần cùng khốn khó. Anh ta liền lấy danh nghĩa Mạnh Thường Quân tuyên bố hủy bỏ toàn bộ thuế, rồi đem đốt hết các khế ước nộp thuế của dân. Khi trở về, Mạnh Thường Quân hỏi có mua được gì không, Phùng Hoan đáp: ông tiền tài, phú quý, ngựa đẹp, mỹ nữ đều không thiếu, tôi chỉ thay ông mua về hai chữ “nhân nghĩa”. Nghe xong, Mạnh Thường Quân nín lặng, đành bỏ qua nhưng trong lòng cảm thấy không thoải mái lắm.
Về sau, có người gièm pha Mạnh Thường Quân với vua Tề. Vua Tề bèn cách chức ông, thu ấn tướng quốc. Mạnh Thường Quân chỉ còn cách lui về Tiết Địa sinh sống. Điều khiến ông không ngờ là người dân Tiết Địa nghe tin ông đến, già trẻ lớn bé kéo nhau ra đứng kín suốt mười dặm đường để chào đón. Lúc ấy, Mạnh Thường Quân mới thực sự hiểu ra giá trị của hai chữ “nhân nghĩa” mà Phùng Hoan từng mua về cho mình, quay lại nói: “Ta thực quá hồ đồ, khi xưa còn trách móc ông. Giờ mới hiểu được nhân nghĩa mà ông mua cho ta nghĩa là thế nào”. Từ đó, người đời gọi những người hay giúp đỡ người khác là “Mạnh Thường Quân”, như một cách nhắc nhớ về lòng hào hiệp và hai chữ nhân nghĩa.
Mạnh Thường Quân không thiếu thốn vật chất, không thiếu quyền thế. Thứ ông thiếu, là lòng người. Phùng Hoan đã nhìn thấy điều đó sớm hơn chủ nhân của mình. Một trí giả hiểu rằng trời đất phong ba khó lường, con người có lúc thăng lúc trầm, nên khi còn quyền lực và tiền của, phải biết dùng chúng để gieo nhân nghĩa, để lại cho mình một con đường hậu lộ.
Ở một ý nghĩa khác, câu chuyện của Mạnh Thường Quân cũng cho thấy bài học sâu sắc về lẽ hành xử ở đời. Cuộc sống không phải lúc nào cũng thuận buồm xuôi gió. Dù ở hoàn cảnh nào, giàu sang hay nghèo khổ, phú quý hay tủi nhục, con người vẫn cần giữ vững thiện niệm và lòng nhân nghĩa, tích đức, hành thiện khi còn có thể. Bởi đến lúc sa cơ lỡ vận, ta có thể mất đi rất nhiều thứ, nhưng phúc đức và nhân nghĩa đã gieo trồng sẽ trở thành tài sản quý giá nhất, âm thầm nâng đỡ con người đi tiếp một chặng đường dài.
Nghĩ lại câu chuyện buổi sáng trong phòng làm việc, tôi chợt thấy lo. Nếu lòng tốt không xuất phát từ tâm, nếu việc thiện bị lợi dụng, thì không chỉ một cá nhân bị tổn thương, mà cả xã hội sẽ dần trở nên dè chừng, cảnh giác và lạnh lẽo với nhau. Khi đó, ngay cả những người muốn làm điều tốt cũng phải do dự trước khi đưa tay ra giúp đỡ. Mong rằng, niềm tin sẽ không trở thành thứ xa xỉ. Mong rằng, mỗi việc thiện được làm ra đều đủ trong sáng, để những “Mạnh Thường Quân” của hôm nay không phải chùn bước vì nghi ngại.
