Sau trận lũ quét tháng 9/2024, 37 hộ dân làng Nủ, huyện Bảo Yên cũ, tỉnh Lào Cai mất toàn bộ nhà cửa. Gần ba tháng sau, khu Làng Nủ mới hoàn thành trên một quả đồi an toàn, giữ được bản sắc kiến trúc Tày và giành Giải Vàng Kiến trúc quốc gia 2024–2025.
- Dòng tiền Trung Quốc khiến giá vàng liên tục nhảy múa
- Axit – Bé 3 tuổi uống nhầm khi phụ huynh dọn dẹp đón Tết
- Đám đông có thể sai, vì sao ta vẫn làm theo?
Lũ quét đi qua, một cộng đồng bắt đầu lại
Trận lũ quét xảy ra trong đêm mưa lớn đã cuốn trôi những ngôi nhà sàn vốn gắn bó nhiều thế hệ. Người dân làng Nủ rời khỏi nơi ở quen thuộc trong tâm trạng lo lắng và hụt hẫng. Không chỉ mất tài sản, họ mất đi không gian sinh hoạt văn hóa đã tồn tại hàng chục năm.
Ngay sau thiên tai, UBND tỉnh Lào Cai phối hợp với Đài Truyền hình Việt Nam huy động nguồn lực xã hội để xây dựng khu tái định cư. Nhóm kiến trúc sư do KTS Hoàng Thúc Hào chủ trì chủ động đề xuất tham gia thiết kế miễn phí. Cuộc họp giữa lãnh đạo tỉnh và các chuyên gia được tổ chức ngay để thống nhất phương án triển khai.
Mục tiêu của dự án không dừng ở việc dựng lại nhà ở. Đồ án hướng tới tái thiết một cộng đồng hoàn chỉnh. Khu mới cần có hạ tầng kỹ thuật, trường học, nhà sinh hoạt cộng đồng và định hướng sinh kế phù hợp điều kiện vùng cao. Làng Nủ mới vì thế được định hình như một không gian sống bền vững, thay vì một khu nhà tạm thời.
Chọn thế đất an toàn, giữ nhịp sống quen thuộc
Việc lựa chọn địa điểm xây dựng được thực hiện cẩn trọng. Các chuyên gia địa chất khảo sát nhiều vị trí trước khi đưa ra quyết định cuối cùng. Một số khu vực bị loại do còn tiềm ẩn nguy cơ sạt lở khi mưa lớn kéo dài.
Khu đất được chọn nằm trên một quả đồi sim cách làng cũ khoảng 2 km. Địa hình mở, tránh chân núi cao, bảo đảm thoát nước tự nhiên. Tầm nhìn rộng giúp người dân cảm thấy yên tâm hơn sau biến cố.
Quy hoạch trên diện tích khoảng 10 ha tôn trọng địa hình hiện hữu. Đường nội bộ uốn theo sườn đồi thay vì san phẳng toàn bộ mặt bằng. Các điểm giao cắt trở thành sân nhỏ sinh hoạt chung. Thảm thực vật được giữ lại tối đa, vừa tạo cảnh quan, vừa góp phần ổn định môi trường sinh thái.
Không gian làng được chia thành các xóm nhỏ quây quần theo phong tục truyền thống. Ở trung tâm là nhà cộng đồng và trường học. Đây là nơi tổ chức chợ phiên, sinh hoạt văn hóa và các hoạt động lễ Tết.
Nhà sàn Tày tiếp biến trong vật liệu hiện đại
(Ảnh: Báo Khai Mở).
Thách thức lớn của dự án là thiết kế nhà ở bền vững nhưng vẫn giữ bản sắc kiến trúc Tày. Nhà sàn truyền thống vốn làm bằng gỗ tự nhiên, có mái xòe rộng và hành lang bao quanh. Tuy nhiên, điều kiện vật liệu và tiến độ thi công đòi hỏi giải pháp mới.
Nhóm thiết kế lựa chọn phương án nhà sàn cải tiến với kết cấu bê tông lắp ghép hai tầng. Hình thức mái ba gian được giữ nguyên. Cầu thang đặt bên hông theo quan niệm tâm linh. Không gian tổ chức gồm nhà chính và nhà phụ, kết nối với sân vườn trước sau.
Tầng dưới là không gian mở để sinh hoạt cộng đồng nhỏ, làm thủ công hoặc đón khách du lịch. Tầng trên là không gian ở, với bốn cột cái bằng bê tông thay thế cột gỗ. Khung mái thép được thiết kế theo dáng vì kèo truyền thống, giữ được hình thức quen thuộc của nhà sàn Tày.
Vật liệu được lựa chọn theo tiêu chí bền, dễ bảo trì và thay thế. Phương án sơn giả gỗ được cân nhắc nhưng không sử dụng do chi phí bảo dưỡng cao. Màu nâu gỗ đơn giản tạo cảm giác ấm cúng và phù hợp điều kiện lâu dài.
Sự đồng thuận của người dân làm nên giá trị
Điểm nổi bật của Làng Nủ là sự tham gia của cộng đồng trong quá trình thiết kế. Mẫu nhà được trình bày trước dân bản để lấy ý kiến. Nhiều chi tiết được điều chỉnh theo góp ý thực tế.
Bếp được bố trí tại gian phụ, thuận tiện sử dụng. Khu vệ sinh đặt phía sau nhà để bảo đảm riêng tư. Sau khi chuyển về, một số gia đình bố trí thêm bếp củi dưới gầm sàn để sưởi ấm mùa đông. Những thay đổi nhỏ này giúp ngôi nhà mới gần gũi hơn với thói quen sinh hoạt.
Thiết kế và thi công diễn ra song song để rút ngắn thời gian. Cột, dầm và panel sàn được sản xuất tại nhà máy rồi vận chuyển lắp dựng tại công trường. Hệ móng theo nguyên lý rễ cây giúp tăng độ ổn định và giảm chi phí.
Công trình hoàn thành ngày 22/12/2024, vượt kế hoạch đề ra. 37 hộ dân đã chuyển về sinh sống ổn định trước Tết. Nhà cộng đồng và trường học được sử dụng thường xuyên, khôi phục nhịp sinh hoạt quen thuộc.
Hội đồng Giải thưởng Kiến trúc quốc gia đánh giá Làng Nủ là đồ án kiến trúc xã hội tiêu biểu giai đoạn 2024–2025. Công trình giải quyết bài toán tái định cư sau thiên tai trong thời gian ngắn, đồng thời giữ gìn bản sắc kiến trúc Tày trong điều kiện vật liệu hiện đại.
Làng Nủ mới cho thấy tái thiết không chỉ là xây dựng lại những bức tường đã mất. Đó là quá trình khôi phục ký ức, phong tục và niềm tin. Khi cộng đồng được đặt ở trung tâm, kiến trúc trở thành nền tảng cho một tương lai bền vững.
Theo: Khai Mở
