Bộ luật Hammurabi và trách nhiệm khắc trên đá

Gần 4.000 năm trước, vua Hammurabi cho khắc lên một tấm bia đá 282 điều luật, trong đó có những quy định nghiêm khắc với bác sĩ, nhà thầu và người kinh doanh. Dù nhiều hình phạt ngày nay bị xem là tàn khốc, bộ luật vẫn đặt ra một tư tưởng đáng chú ý: người cung cấp dịch vụ phải chịu trách nhiệm về hậu quả do mình gây ra.

Tấm bia được Hammurabi, vị vua thứ sáu của vương triều Babylon, ban hành vào khoảng thế kỷ XVIII trước Công nguyên. Đế chế Lưỡng Hà trải rộng đến nhiều tỉnh xa, khiến một hệ thống quy tắc chung trở thành công cụ duy trì trật tự.

Bia đá bazan cao 2,25m được đoàn khảo cổ Pháp do Jacques de Morgan chỉ huy phát hiện tại thành cổ Susa, nay thuộc Iran, vào cuối năm 1901. Hiện vật đang được trưng bày tại Bảo tàng Louvre ở Paris. Trong 282 điều luật, khoảng 247 điều còn đọc được, bao quát nhiều lĩnh vực của đời sống Babylon.

Babylon nằm ở hạ lưu sông Euphrates, miền nam Iraq ngày nay, cách Baghdad khoảng 85km. Dưới thời Hammurabi, đây là đô thị đông đúc với hoạt động thương mại phát triển.

Hammurabi theo đuổi mục tiêu thống nhất những vùng đất mà các thế hệ trước chưa làm được. Các vùng đất đa dạng cần quy tắc chung để cư dân tỉnh xa cũng tuân theo khuôn khổ pháp lý như người dân kinh đô.

Trên đỉnh bia là cảnh Hammurabi đứng trước thần Mặt trời Shamash, vị thần bảo hộ công lý của người Babylon, nhận luật từ thần. Phần mở đầu cho biết nhà vua được các thần trao quyền để ngăn người mạnh áp bức người yếu. Tấm bia được dựng ở nơi công cộng.

Những quy định nghiêm khắc đặt trách nhiệm lên người hành nghề

Bia đá khắc Bộ luật Hammurabi cao hơn 2m, hiện được trưng bày tại Bảo tàng Louvre
ở Paris, Pháp. (Ảnh minh họa: THM)

Nhiều điều khoản đưa ra hình phạt rất nặng. Nếu một ngôi nhà sập khiến chủ nhà chết, nhà thầu xây dựng có thể bị xử tử; nếu con trai chủ nhà chết, con trai nhà thầu cũng chịu chung số phận. Giới nghiên cứu gọi nguyên tắc này là lex talionis, gắn với logic mắt đền mắt.

Bộ luật không chỉ tập trung vào trừng phạt mà còn đặt nghĩa vụ pháp lý lên người cung cấp hàng hóa và dịch vụ. Chủ quán rượu không báo cáo tội phạm tụ tập có thể bị tử hình, người tính giá quá cao có thể bị ném xuống nước, thương nhân bị cấm cho vay với lãi suất quá mức và bác sĩ phải tuân thủ biểu phí.

Đối với nghề y, trách nhiệm được quy định cụ thể. Bác sĩ phẫu thuật khiến bệnh nhân tử vong có thể bị chặt tay. Bộ luật cũng quy định tiền lương người lao động, cùng các vấn đề về xây dựng, chữa bệnh, buôn bán và cho vay.

Sự tồn tại đồng thời của hình phạt khắc nghiệt và các quy định về trách nhiệm nghề nghiệp tạo nên một nghịch lý đáng chú ý. Pháp luật Babylon sử dụng những biện pháp trừng phạt mà xã hội hiện đại khó chấp nhận, nhưng đồng thời yêu cầu người cung cấp dịch vụ phải chịu trách nhiệm trước người sử dụng dịch vụ.

Gần 4.000 năm sau khi được khắc lên đá, bộ luật Hammurabi vẫn là một dấu mốc trong lịch sử pháp luật. Những dòng chữ hình nêm cho thấy con người từ rất sớm đã tìm cách đặt trách nhiệm cá nhân trong một khuôn khổ luật lệ chung.

Nhật Minh (tổng hợp)