Di sản văn hóa không chỉ để ngắm trong bảo tàng hay vài ngày hội. Giá trị thật sự của di sản nằm ở việc sống cùng cộng đồng và nuôi dưỡng bản sắc dân tộc.
- Một bé trai 10 tuổi trả lại điện thoại, nhận món quà bất ngờ từ người lạ tốt bụng
- Nước mắm Lê Gia: Giọt mắm Khúc Phụ thắp sáng ẩm thực Việt Nam
- Gieo yêu thương, gặt hạnh phúc: Nữ giám đốc tận tâm vì công nhân và cộng đồng
Khi di sản biến thành vật trưng bày
Nhiều di sản văn hóa ở Việt Nam đang tồn tại như “món đồ để ngắm” hơn là phần sống động của cộng đồng. Các ngôi đình, chùa cổ chỉ mở cửa cho khách tham quan, trong khi người dân ít còn sinh hoạt tại đó.
Làng nghề truyền thống cũng chịu chung số phận. Nơi từng nuôi sống hàng nghìn hộ dân nay chỉ giữ lại vài sản phẩm làm kỷ niệm. Nghệ thuật dân gian như chèo, xoan, ca trù nhiều khi chỉ vang lên trong vài tiết mục lễ hội.
Không chỉ Việt Nam, nhiều quốc gia cũng đối diện thực trạng này. Khi di sản chỉ để trưng bày, nó giống “xác không hồn”: còn hình thức nhưng thiếu sức sống.
Giá trị sống động của di sản văn hóa
Di sản văn hóa là căn cước và linh hồn dân tộc. Nó giúp ta nhận diện nguồn gốc và khẳng định bản sắc trong thời kỳ hội nhập.
Khi được khai thác đúng cách, di sản mang lại cả tinh thần lẫn kinh tế. Một món ăn truyền thống, sản phẩm thủ công hay làn điệu dân gian đều có thể trở thành thương hiệu quốc gia.
Trong nước, quan họ, ca trù, hát xoan khi được UNESCO công nhận đã lan tỏa mạnh mẽ. Trên thế giới, Nhật Bản và Hàn Quốc đưa kimono, hanbok vào đời sống hiện đại và biến chúng thành biểu tượng văn hóa toàn cầu.
Như các học giả cảnh báo: “Một dân tộc mất bản sắc chính là mất chỗ dựa tinh thần.” Di sản vì thế chính là cầu nối quá khứ, hiện tại và tương lai.
Vì sao chúng ta mới giữ mà chưa sống cùng di sản?
Cách ứng xử phổ biến hiện nay là cất giữ thay vì phát huy. Người ta coi di sản như báu vật dễ vỡ, chỉ để ngắm chứ không dám sử dụng. Điều đó vô tình khiến di sản xa rời đời sống.
Không ít lễ hội biến thành màn trình diễn phô trương để báo cáo thành tích, thiếu gắn bó tự nhiên với cộng đồng. Nhiều loại hình nghệ thuật dân gian chỉ còn xuất hiện trong sự kiện, mất đi tính tự phát vốn có.
Khoảng cách thế hệ cũng đáng lo. Khi di sản thiếu đổi mới, giới trẻ coi đó là chuyện xưa cũ. Trong khi nhiều nước đã sáng tạo để di sản hòa nhập vào âm nhạc, phim ảnh, thời trang và công nghệ, thì ở Việt Nam, phần lớn vẫn nằm trong “tủ kính”.
Làm sao để di sản sống trong đời sống hiện đại?
(Ảnh: Khai mở)
Để di sản thực sự sống, cần sự chung tay của gia đình, cộng đồng, xã hội và công nghệ.
Giáo dục – gia đình: Đưa dân ca, trò chơi dân gian vào trường học. Trẻ cần được trải nghiệm trực tiếp như hát quan họ, chơi ô ăn quan.
Cộng đồng – sáng tạo: Nghệ nhân truyền nghề và kết hợp truyền thống với hiện đại. Áo dài cách tân, dân ca phối khí hiện đại là ví dụ.
Xã hội – du lịch: Thay vì chỉ xem, du khách được trải nghiệm. Tự làm gốm ở Bát Tràng, dệt lụa ở Vạn Phúc, nghe quan họ trên thuyền.
Công nghệ – truyền thông: Số hóa bảo tàng, ứng dụng VR/AR, video ngắn trên TikTok hay trò chơi tương tác giúp di sản đến gần giới trẻ.
Điểm then chốt: di sản chỉ sống khi cộng đồng chạm vào, tiếp nối và sáng tạo.
Thông điệp truyền cảm hứng
Di sản văn hóa không chỉ để khóa chặt trong tủ kính. Nó cần sống cùng con người và được tiếp nối qua thế hệ.
Hãy hình dung trẻ em cất tiếng hát quan họ trong sân trường, nghệ nhân truyền nghề cho lớp trẻ, hay một ngôi nhà cổ hiện hữu trong không gian ảo. Khi đó, di sản không còn là ký ức mà trở thành sức sống hôm nay.
Mỗi người hãy chạm vào di sản bằng trái tim, biến nó thành niềm tự hào và nguồn cảm hứng sống. “Di sản chỉ thật sự sống khi chúng ta sống cùng nó. Và khi di sản sống, dân tộc mới trường tồn.”
Theo: Khai Mở
