Trong hơn một tháng qua, hệ thống điện Việt Nam xuất hiện tình trạng dư thừa điện. Điều này gây bất ngờ vì nhiều năm nay, rủi ro thiếu điện luôn được cảnh báo. Nghịch lý này đặt ra yêu cầu cải cách mạnh về quy hoạch, cơ chế giá và vận hành thị trường điện.
- Sét đánh tử vong Cà Mau: Hai người đàn ông thiệt mạng tại khu nuôi tôm
- Kẻ đổ xăng đốt quán cà phê khiến 11 người tử vong khai “tai điếc, mắt mờ”
- Đặc sản lá đắng Thanh Hóa gây tò mò thực khách
Năng lượng tái tạo bị cắt giảm do cung vượt cầu
Nhiều nhà máy điện gió và mặt trời bị cắt giảm mạnh công suất. Nguyên nhân là sản lượng từ các nguồn tăng nhanh trong khi nhu cầu tiêu thụ giảm. Diễn biến thủy văn bất thường cũng làm nước về nhiều hồ. Các hồ buộc phải tăng phát điện vì thủy điện luôn rẻ nhất.
Khi nguồn rẻ tăng mạnh, điện tái tạo trở thành nhóm bị cắt giảm đầu tiên. Giá FIT cố định giữa các vùng khiến đầu tư dồn vào miền Trung và Nam Trung Bộ. Những khu vực này có nắng gió mạnh nhưng nhu cầu thấp và lưới truyền tải hạn chế.
Ông Hà Đăng Sơn cho rằng tình trạng này đã được cảnh báo từ 2018. Khi đó, năng lượng tái tạo tăng quá nhanh và thiếu sự phân bổ hợp lý. Giá ưu đãi giống nhau khiến nhà đầu tư chọn địa bàn thuận lợi nhưng lại quên cân đối thị trường tiêu thụ.
Ông Sơn nhấn mạnh: phát triển năng lượng tái tạo cần đồng đều. Mỗi vùng phải có cơ chế giá linh hoạt để tránh tập trung quá mức. Nếu không, lưới điện sẽ quá tải và sản lượng sẽ bị cắt mạnh trong mùa nước về.
Rủi ro dài hạn: Quy hoạch thiếu đồng bộ và cơ chế bao tiêu chưa hoàn thiện
(Ảnh tư liệu: TẤN LỰC)
Ông Bùi Văn Thịnh cho rằng việc cắt giảm công suất trong điều kiện thời tiết bất thường là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, rủi ro thật sự nằm ở các chính sách dài hạn. Quy hoạch điện còn thiếu đồng bộ. Cơ chế bao tiêu thiếu thống nhất. Giá điện chưa phù hợp với thực tiễn.
Nhiều dự án năng lượng tái tạo đã hoàn thành và sẵn sàng phát điện. Tuy vậy, quá trình đàm phán giá lại kéo dài. Một số nguồn điện BOT và nhiều dự án khí được cam kết bao tiêu. Những nguồn này hiếm khi bị cắt giảm. Điều này tạo ra sự bất bình đẳng giữa các nhóm nhà đầu tư.
Quy trình đấu thầu cũng còn nhiều vướng mắc. Một số địa phương đấu thầu xong vẫn phải đàm phán lại giá. Tình trạng “mỗi nơi một kiểu” khiến nhà đầu tư lo ngại. Không ít doanh nghiệp trì hoãn rót vốn vì thiếu sự chắc chắn.
EVN hiện chịu áp lực lớn về tài chính. Giá bán lẻ duy trì thấp. Muốn cân bằng chi phí, EVN phải ưu tiên nguồn rẻ. Do đó, điện tái tạo gặp thêm bất lợi trong cuộc cạnh tranh với các nguồn bao tiêu.
Thách thức cơ chế giá và yêu cầu vận hành thị trường điện cạnh tranh
TS Nguyễn Huy Hoạch nhận định việc cắt giảm nguồn tái tạo là phù hợp trong điều kiện hiện tại. Hệ thống phải đảm bảo an toàn và chi phí hợp lý. Tuy nhiên, thách thức lớn vẫn nằm ở quá trình thực hiện Quy hoạch điện 8.
Nguồn bao tiêu có tỷ lệ ngày càng lớn. Khi tỷ lệ này tăng mạnh, thị trường điện sẽ mất dần tính cạnh tranh. Hệ thống khó điều độ linh hoạt vì phải huy động nhiều nguồn giá cao trong mọi điều kiện.
Theo ông Hoạch, giải pháp phù hợp là áp dụng cơ chế giá điện hai thành phần. Nhà đầu tư sẽ được thanh toán phần công suất và phần sản lượng. Nhờ vậy, họ có dòng tiền ổn định ngay cả khi không được huy động tối đa.
Cơ chế này giúp giảm rủi ro cho doanh nghiệp. Nó cũng tạo áp lực cho các đơn vị tiêu thụ phải tiết kiệm và nâng cấp công nghệ. Khi cả hai bên cùng thay đổi, thị trường sẽ vận hành hiệu quả hơn.
Ông Hà Đăng Sơn đồng tình với quan điểm trên. Ông cho rằng cơ chế giá hai thành phần cần được áp dụng cho cả bên bán và bên mua. Quy định về thị trường điện cũng cần sửa đổi theo hướng minh bạch và phù hợp thực tiễn.
Nếu không điều chỉnh kịp thời, hệ thống có thể gặp rủi ro lớn. Nguồn điện giá cao sẽ buộc phải huy động nhiều hơn. Chi phí toàn hệ thống sẽ tăng mạnh. Tính cạnh tranh trên thị trường điện cũng bị ảnh hưởng ngay cả khi hệ thống vận hành bình thường.
Cần cải cách đồng bộ để tránh lặp lại nghịch lý
Nghịch lý dư thừa điện không chỉ là vấn đề kỹ thuật. Đây là hệ quả của quy hoạch tập trung, cơ chế giá chậm điều chỉnh và thị trường điện vận hành chưa hoàn thiện. Để tránh lặp lại tình trạng này, ngành điện cần loạt giải pháp đồng bộ.
Thứ nhất, cần áp dụng cơ chế giá linh hoạt theo vùng. Điều này giúp phân bổ đầu tư hợp lý hơn.
Thứ hai, cần hoàn thiện cơ chế đấu thầu. Quy trình phải rõ ràng và không chồng chéo.
Thứ ba, phải đẩy nhanh đầu tư lưới truyền tải để tránh quá tải cục bộ.
Thứ tư, cần kiểm soát chặt cơ chế bao tiêu để giữ cân bằng thị trường.
Hệ thống điện Việt Nam đang đi qua giai đoạn bản lề. Nếu cải cách phù hợp, thị trường sẽ vận hành ổn định hơn. Nhà đầu tư sẽ yên tâm hơn. Hệ thống cũng sẽ tránh được tình trạng cung vượt cầu bất thường như thời gian vừa qua.
Theo: Tuổi Trẻ
