Chỉ 10 ngày sau khi Mỹ và Iran ký bản ghi nhớ chấm dứt xung đột hôm 17/6, Iran và Oman ngày 29/6 tổ chức cuộc họp đầu tiên của Ủy ban chung Hormuz tại Muscat để bàn về tương lai tuyến hải trình vận chuyển một phần năm nguồn cung dầu khí toàn cầu — nhưng hai nước đang theo đuổi hai cách quản lý khác nhau.
- 6 cựu chiến binh hầu tòa phúc thẩm lần 3 sau 11 năm kêu oan
- Mạo danh sư thầy chùa Long Hương, nhóm 15 người lừa hơn nghìn bệnh nhân
- Tòa án Quân sự Trung ương xét phúc thẩm vụ Hậu ‘pháo’ và 414 nhà đầu tư
Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi và Đại sứ đặc trách Oman Abdulaziz Al-Hinai đã gặp nhau tại Muscat. Ông Gharibabadi xác nhận hai bên đã “đạt hiểu biết chung” và dự kiến các ủy ban kỹ thuật sẽ bắt đầu thảo luận chuyên sâu trong vòng 7 đến 8 ngày tới.
Nguồn gốc bất đồng nằm ở một điều khoản trong bản ghi nhớ: bản ghi nhớ quy định Iran sẽ phối hợp với Oman và các quốc gia ven vịnh Ba Tư để xây dựng cơ chế quản lý eo biển, dựa trên luật pháp quốc tế và quyền chủ quyền của các nước ven bờ. Văn bản không định nghĩa rõ thế nào là “nỗ lực bảo đảm”, không nêu vai trò của IMO, không quy định cách phân chia tuyến đường qua Hormuz.
Iran đọc điều khoản này theo một hướng. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tuyên bố ngày 28/6: “Eo biển Hormuz vẫn nằm hoàn toàn dưới sự giám sát và quản lý của Iran trong 30 ngày tới.” Ông nói thêm rằng trách nhiệm này thuộc về Iran và không có bất kỳ quốc gia nào khác tham gia.
IRGC tuyên bố hành lang duy nhất mà tàu thuyền được phép sử dụng là tuyến chạy dọc bờ biển Iran, mọi di chuyển qua Hormuz phải do hải quân IRGC điều phối, và các lộ trình khác là “không thể chấp nhận và hết sức nguy hiểm”.
Ngày 25/6, tàu container Ever Lovely treo cờ Singapore bị tấn công khi đang di chuyển theo tuyến phía nam gần bờ biển Oman. Sau vụ việc, IMO phải đình chỉ kế hoạch điều phối do không thể đặt tính mạng thủy thủ vào tình thế rủi ro, dù tàu thương mại vẫn tiếp tục lưu thông qua eo biển.
Oman đứng ở phía khác. Oman muốn mọi đề xuất được đặt trong khuôn khổ Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS), theo đó loại trừ khả năng áp dụng một loại phí chung đối với các tàu qua lại. Muscat tái khẳng định phản đối phí quá cảnh nhưng để ngỏ thảo luận về phí dịch vụ hàng hải.
Ali Vaez, chuyên gia phân tích tại Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG), nhận định Iran coi quyền kiểm soát Hormuz là công cụ để buộc Mỹ nhượng bộ về trừng phạt và chương trình hạt nhân: “Trong kịch bản tốt nhất hay xấu nhất, họ đều cần đòn bẩy này.”
Matthew Wright, nhà phân tích tại công ty dữ liệu hàng hải Kpler, nói với ABC: “Tehran muốn các phương tiện đi theo hải trình của Iran để họ dễ kiểm soát hơn.” Đó là điều mà Mỹ và các quốc gia vùng Vịnh kiên quyết bác bỏ.
Các cuộc đàm phán kỹ thuật tiếp tục được duy trì tại Doha. Nhưng văn bản mơ hồ đã ký và hai cách đọc khác nhau đang tồn tại song song — và eo biển hẹp 33 km ở điểm hẹp nhất đó vẫn chưa có chủ.
Nghĩa Nguyễn (tổng hợp)
