Hiện tượng “xây nhầm” nhà trên đất của người khác đang gây tranh cãi trong dư luận. Dù được coi là tranh chấp dân sự, song giới luật sư cảnh báo hành vi này có thể tiềm ẩn yếu tố hình sự nếu tồn tại ý chí chiếm đoạt. Để kéo dài, xử lý nửa vời dễ tạo tâm lý “nhờn luật”,
- Xã Trung Hạ phát triển nghề nuôi cá lồng: Giải pháp giảm nghèo bền vững
- Hơn 17.000 phụ nữ tại TPHCM nhận hỗ trợ khi sinh đủ 2 con trước 35 tuổi
- World Cup 2030 có thể là giải đấu lớn nhất lịch sử
Khi “xây nhầm” chỉ được coi là tranh chấp dân sự
Luật sư Trương Văn Tuấn (Trưởng Văn phòng luật sư Trạng Sài Gòn, Đoàn Luật sư TPHCM) phân tích rằng đa phần các vụ “xây nhầm” nhà trên đất rơi vào nhóm tranh chấp dân sự về quyền sử dụng đất.
Bản chất quan hệ pháp luật phát sinh là việc chiếm hữu tài sản không có căn cứ, dẫn đến yêu cầu khôi phục lại hiện trạng và bồi thường.
Trên thực tế, nhiều trường hợp thực sự xuất phát từ nhầm lẫn khách quan: mốc giới đất bị dịch chuyển theo thời gian, giấy chứng nhận chưa có tọa độ chuẩn xác, hoặc bên bán, môi giới chỉ sai vị trí đất.
Trong tình huống này, tranh chấp thường được giải quyết bằng thương lượng, hòa giải hoặc khởi kiện tại Tòa án.
Theo quy định tại Điều 166 Bộ luật Dân sự 2015, chủ đất có quyền đòi lại tài sản, trong khi Điều 584 quy định trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Người xây nhầm, nếu không chứng minh được sự ngay tình, sẽ buộc phải tháo dỡ công trình và trả lại đất.
Tuy nhiên, sự “dân sự hóa” tuyệt đối trong cách xử lý lại tiềm ẩn nguy cơ kéo dài vụ việc, gây bức xúc cho chủ đất.
Yếu tố “lỗi” và “ý thức chiếm đoạt”: Ranh giới mong manh sang hình sự
Điểm đáng chú ý là không phải mọi vụ xây nhầm đều dừng lại ở phạm vi dân sự. Giới luật sư cho rằng, nếu người xây dựng biết rõ đất không thuộc quyền sở hữu của mình, nhưng vẫn cố tình dựng nhà, bỏ qua cảnh báo của cơ quan chức năng và chủ đất, thì đã vượt qua ranh giới của “tranh chấp dân sự đơn thuần”.
Luật sư Trần Minh Hùng (Trưởng Văn phòng luật sư Gia Đình, Đoàn Luật sư TPHCM) nhấn mạnh, yếu tố chủ quan – ý chí chiếm đoạt – là điểm mấu chốt.
Nếu cơ quan điều tra chứng minh được hành vi cố ý chiếm đoạt đất, ép buộc chủ đất phải chấp nhận mua bán hoặc hoán đổi, người vi phạm có thể bị xử lý về tội Vi phạm các quy định về sử dụng đất đai theo Điều 228 Bộ luật Hình sự 2015.
Tuy nhiên, hình sự chỉ đặt ra khi người vi phạm đã từng bị xử phạt hành chính hoặc bị kết án về hành vi này mà vẫn tái phạm. Trong trường hợp lần đầu, họ sẽ bị xử phạt hành chính theo Điều 13 Nghị định 123/2024/NĐ-CP về hành vi lấn chiếm đất
. Đồng thời, hành vi xây dựng không phép còn bị xử lý theo Nghị định 16/2022/NĐ-CP về vi phạm trật tự xây dựng.
Người dân nên làm gì khi phát hiện bị xây nhầm nhà trên đất?
Các luật sư khuyến nghị, khi phát hiện tình trạng này, người dân không nên nóng vội mà cần thu thập đầy đủ chứng cứ pháp lý. Trước tiên, kiểm tra lại Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (sổ đỏ), mốc giới, tọa độ. Sau đó, chụp ảnh, quay video hiện trạng công trình, đồng thời đề nghị cơ quan chuyên môn tiến hành đo vẽ để xác định phần đất bị lấn chiếm.
Bước tiếp theo, chủ đất cần gửi văn bản yêu cầu UBND cấp xã hòa giải, đồng thời yêu cầu lập biên bản hiện trạng. Nếu phía xây dựng không hợp tác, chủ đất có thể khởi kiện ra Tòa án, yêu cầu tháo dỡ công trình và bồi thường thiệt hại.
Trong trường hợp hành vi có dấu hiệu cố tình chiếm đoạt, bất chấp cảnh báo, người dân hoàn toàn có quyền gửi đơn tố giác đến cơ quan công an để khởi tố, nhằm ngăn chặn việc kéo dài và đảm bảo quyền lợi hợp pháp. Đây cũng là cách tạo sức răn đe, hạn chế tình trạng tái diễn.
Cần mạnh tay xử lý để tránh tạo tiền lệ xấu
Nhiều chuyên gia pháp lý đồng tình rằng nếu xử lý nương tay, coi mọi vụ việc chỉ là tranh chấp dân sự, sẽ tạo ra tiền lệ nguy hiểm. Bởi trên thực tế, có những trường hợp người vi phạm cố tình xây dựng để “đặt chủ đất trước sự đã rồi”, từ đó mặc cả, gây áp lực buộc chấp nhận hoán đổi hoặc mua bán.
Nếu hành vi này không được nghiêm trị, nguy cơ “nhờn luật” là rất lớn. Bởi vậy, các luật sư cho rằng cơ quan chức năng cần xem xét từng vụ việc cụ thể, đánh giá ý chí chủ quan và mức độ vi phạm. Khi đủ yếu tố hình sự, cần kiên quyết khởi tố, xử lý theo Bộ luật Hình sự.
Trong bối cảnh ngày càng nhiều vụ việc “xây nhầm” gây bức xúc dư luận, việc phân định rõ ranh giới dân sự – hình sự, đồng thời xử lý mạnh tay những hành vi cố ý vi phạm, là chìa khóa để bảo vệ công bằng, giữ vững kỷ cương pháp luật và quyền lợi hợp pháp của người dân.
Theo: Dân trí
