Thành Nhà Hồ, công trình kiến trúc độc đáo bằng đá. Nay là Di sản thế giới, minh chứng cho sự sáng tạo của cha ông. Hiện đang được bảo tồn và khai thác du lịch bền vững cho quê hương.
- Di sản văn hoá có phải để… trưng bày?
- Phong tục cổ truyền đang dần mai một – nỗi lo giữ gìn bản sắc Việt
- Thanh Hóa, vùng đất địa linh nhân kiệt, từ triều đại đến cực tăng trưởng mới
Công trình đá độc nhất ở Đông Á cuối thế kỷ XIV
Nằm tại huyện Vĩnh Lộc (Thanh Hóa). Thành Nhà Hồ được xem là một trong những công trình thành đá kỳ vĩ nhất khu vực Đông Á và Đông Nam Á giai đoạn cuối thế kỷ XIV – đầu thế kỷ XV. Tháng 6/2011, công trình này đã được UNESCO vinh danh là Di sản văn hóa thế giới. Khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu.
Theo sử liệu, Thành Nhà Hồ được xây dựng chỉ trong ba tháng đầu năm 1397. Khu thành có diện tích 155,5ha, gồm Thành nội (142,2ha), La thành (9ha) và Đàn tế Nam Giao (4,3ha). Nằm trong vùng đệm rộng hơn 5.000ha. Vị trí kiến trúc được lựa chọn hài hòa giữa cảnh quan thiên nhiên. Với hai con sông lớn là sông Mã và sông Bưởi bao quanh.
Kiến trúc thành Nhà Hồ – sự kỳ vĩ trong kỹ thuật xây dựng
Thành Nhà Hồ gồm hai vòng thành: La thành và Hoàng thành. Tường thành cao trung bình 8m, bên ngoài ghép đá, bên trong đắp đất. La thành được Hồ Quý Ly cho xây dựng năm 1399. Dài khoảng 10km, bao bọc cách Hoàng thành từ 2–3km.
Thành được ghép từ những khối đá xanh lớn, có khối dài tới 5–6 m. Nặng hàng chục tấn, xếp chồng khít nhau mà không cần vữa kết dính. Tường thành cao trung bình 8 m, kết hợp cả đất và đá. Vừa vững chắc vừa hài hòa với cảnh quan tự nhiên.
Các nhà nghiên cứu đánh giá kỹ thuật ghép đá tại Thành Nhà Hồ đạt đến độ chính xác cao hiếm thấy. Tạo nên công trình quân sự – chính trị tiêu biểu bậc nhất khu vực vào cuối thế kỷ XIV.
Hoàng thành có bình đồ gần vuông, mỗi cạnh gần 900m, chính hướng Đông Nam. Đây từng là nơi ở và làm việc của hoàng tộc cùng quan lại triều đình. Bên trong có nhiều cung điện quan trọng như cung Nhân Thọ, điện Hoàng Nguyên, cung Phù Cực, Đông Thái Miếu, Tây Thái Miếu.
Thành nội mở bốn cổng: Đông, Tây, Nam, Bắc. Trong đó, cổng Nam được xây dựng lớn nhất với ba vòm cửa. Đồng thời có vọng lâu – nơi vua từng ngự duyệt binh và chủ trì lễ nghi.
Giá trị toàn cầu của di sản
Ngày 27/6/2011, UNESCO công nhận Thành Nhà Hồ theo tiêu chí (ii) và (iv) về Di sản văn hóa. Công trình thể hiện rõ ảnh hưởng của Nho giáo và triết lý phong thủy trong quy hoạch đô thị thời trung đại. Đồng thời phản ánh sự phát triển mạnh mẽ của Tân Nho giáo ở Việt Nam giai đoạn cuối thế kỷ XIV.
Điểm đặc biệt của Thành Nhà Hồ là việc sử dụng các khối đá lớn. Kết hợp với thay đổi hướng trục kiến trúc khác biệt so với chuẩn mực Trung Hoa. Thể hiện dấu ấn riêng của vương triều Hồ.
Mỗi đợt khai quật khảo cổ đều hé lộ thêm nhiều dấu tích quan trọng. Đáng chú ý, năm 2008, tại cổng Nam phát hiện con đường Hòe Nhai (còn gọi là đường Hoàng gia) dài 3,5km. Nối Hoàng thành với Đàn tế Nam Giao. Đây hiện là con đường lát đá cổ nguyên vẹn nhất còn tồn tại trong các kinh thành phong kiến Việt Nam.
Năm 2011, giới khảo cổ tiếp tục tìm thấy chiến lũy đá hình móng ngựa tại cổng Nam. Niên đại thế kỷ XVI – công trình quân sự đầu tiên dạng này được phát hiện ở Việt Nam.
Di sản còn tiềm ẩn nhiều giá trị
Ngoài hệ thống thành lũy, di tích Đàn tế Nam Giao cách cổng Nam 2,5km vẫn còn khá nguyên vẹn, được xem là đàn tế cổ nhất còn lại tại Việt Nam. Các đợt khai quật cũng ghi nhận nhiều hiện vật quý như đầu phượng, uyên ương đất nung, ngói thời Trần – Hồ, gốm men Lê sơ, cùng dấu tích Chính điện, Đông Thái Miếu, Tây Thái Miếu.
Theo PGS-TS Tống Trung Tín, nguyên Viện trưởng Viện Khảo cổ học, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam: “Thành Nhà Hồ đang còn tiềm ẩn rất nhiều các di tích kiến trúc khác nhau. Tất cả đều được quy hoạch, bố trí hết sức quy chuẩn, đồng bộ, hài hòa, bài bản… Nếu làm tốt và khoa học, dần dần chúng ta có thể hiểu được và khôi phục được một Kinh đô cổ nhất Đông Nam Á. Từng bước biến di sản trở thành một trong những di sản văn hóa có giá trị nổi bật nhất của Việt Nam. Có sức hút mạnh mẽ đối với công chúng trong nước và thế giới”.
Khai thác và bảo tồn Di sản Thành Nhà Hồ vì phát triển du lịch bền vững
Từ năm 2010, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thành Nhà Hồ được thành lập để gìn giữ và khai thác di tích. Nhiều dự án trùng tu đã triển khai. Trong đó có chương trình bảo tồn Cổng Nam do Quỹ Bảo tồn Văn hóa Mỹ (AFCP) tài trợ. Hiện nay, nơi đây trở thành điểm đến hấp dẫn, với hoạt động tham quan, trải nghiệm văn hóa và nghiên cứu khảo cổ. Góp phần phát triển du lịch bền vững cho xứ Thanh.
Trong khu di sản, Trung tâm đã xây dựng “không gian văn hóa nông nghiệp vùng Tây Đô” để giới thiệu đời sống nông thôn xứ Thanh. Và trưng bày hiện vật trưng thu từ các cuộc khai quật khảo cổ Hoàng thành. Đồng thời triển khai không gian trưng bày mô hình vũ khí, lịch sử Thành Nhà Hồ. Phần đá xây dựng tại khu vực Cổng Nam, tạo thêm các điểm check-in văn hóa hấp dẫn du khách. Các tuyến tham quan mới cũng đã được đưa vào sử dụng. Từ xe điện phục vụ công chúng đến những hành trình khám phá các di tích phụ cận như làng nghề truyền thống, kiến trúc tâm linh và cảnh quan vùng đệm. Nhằm mang đến góc nhìn đa chiều về văn hóa, thiên nhiên và lịch sử gắn liền với Thành Nhà Hồ.
Kết quả nổi bật trong năm 2024 cho thấy hiệu quả từ chiến lược này: Thành Nhà Hồ đã đón được gần 260.000 lượt khách. Hoàn thành 162,5 % kế hoạch Nhà nước giao, đồng thời tăng 3,7 % so với cùng kỳ năm trước. Các đề án du lịch bền vững tiếp tục được thực thi nhằm khẳng định vị thế di sản của tỉnh Thanh Hóa. Đi kèm các chương trình giáo dục, liên kết du lịch cộng đồng và tăng cường năng lực cho người dân địa phương tham gia vào các hoạt động du lịch văn hóa. Tất cả đều hướng đến mục tiêu bảo tồn lâu dài và phát triển toàn diện cho Thành Nhà Hồ
Theo: Sggp và tổng hợp của tác giả
