THANH HÓA – Làng Tiên Hòa, xã Tống Sơn, không chỉ lưu giữ gần như nguyên vẹn dáng dấp một làng Việt cổ mà còn nằm cạnh khu vực từng phát hiện hàng trăm bộ hài cốt người tiền sử có niên đại khoảng 6.000 năm.
- Con đập lớn nhất Đông Dương và dấu ấn một hoàng thân Lào trên sông Chu xứ Thanh
- Thuốc điều trị ung thư ngày càng đắt, nhiều phác đồ vượt 1 tỷ đồng
- Hơn 3.500 đơn thuốc được lập khống từ 60 thẻ bảo hiểm y tế
Giữa những cánh đồng vẫn được người dân cày cấy mỗi vụ, các cuộc khai quật khảo cổ trước đây đã phát hiện nhiều dấu tích của cư dân cổ, góp phần khẳng định giá trị đặc biệt của vùng đất này. Thế nhưng, điều khiến Tiên Hòa níu chân du khách hôm nay lại chính là không gian làng quê yên bình, nơi những nếp nhà, con ngõ và công trình truyền thống vẫn hiện diện như một phần đời sống thường nhật.
Làng cổ nép mình bên sông và dưới chân núi
Tiên Hòa. (Ảnh minh họa THM)
Theo các tư liệu địa phương, Tiên Hòa trước đây có tên nôm là Kẻ Khao, sau đổi thành Tiên Cảo rồi mang tên như hiện nay. Ngôi làng tựa lưng vào núi, nằm bên tả ngạn sông Bồng Khê, một nhánh đổ ra sông Mã, tạo nên thế đất vừa kín gió vừa thuận lợi cho sinh hoạt và sản xuất.
Khoảng giữa thế kỷ XVII, cư dân chia thành hai khu vực sinh sống để thích nghi với điều kiện địa hình và mùa mưa lũ. Một bộ phận chuyển lên chân núi, hình thành Tiên Hòa Sơn thôn, còn gọi là Khao Rú; phần còn lại ở vùng đồng bằng thấp hơn, tạo nên Tiên Hòa Bái thôn hay Khao Đồng. Cách tổ chức ấy đã tạo nên diện mạo khác biệt cho ngôi làng suốt nhiều thế kỷ.
Ngày nay, đi dọc những con đường trong làng vẫn dễ bắt gặp những ngôi nhà gỗ lợp ngói đã phủ màu thời gian, giếng đá, đình làng và nhiều hàng cây cổ thụ. Người dân vẫn duy trì nếp sống gắn với không gian truyền thống, chỉ sửa chữa nhà cửa khi thật cần thiết để giữ nguyên kiến trúc vốn có.
Điểm đặc sắc nhất của Tiên Hòa là hệ thống “ngõ hạng” hiếm gặp. Các lối ngõ men theo sườn đồi, được kè bằng bậc đá, nối từ chân núi lên các khu dân cư cao hơn. Mỗi ngõ mang một tên riêng như ngõ Mã, ngõ Cổng, ngõ Thượng hay ngõ Hát, phản ánh quá trình hình thành và phân bố của các dòng họ trong làng.
Ở trung tâm làng là đình Tiên Hòa với diện tích hơn 200m², thờ Cao Sơn đại vương. Trải qua nhiều lần trùng tu, ngôi đình vẫn giữ được nhiều nét kiến trúc truyền thống. Trên đỉnh núi gần đó là chùa Cao Hà Lĩnh, tạo nên không gian văn hóa, tín ngưỡng gắn bó lâu đời với đời sống người dân.
Dấu tích tiền sử và hành trình gìn giữ giá trị làng quê
Ngay sát làng là cánh đồng Bọc, nơi năm 2013 các nhà khảo cổ phát hiện di chỉ Cồn Cổ Ngựa thuộc văn hóa Đa Bút. Cuộc khai quật đã tìm thấy 146 bộ hài cốt người tiền sử cùng nhiều hiện vật, góp phần làm sáng tỏ đời sống của cư dân cách đây khoảng 5.000-6.000 năm. Hiện phần lớn hiện vật được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa, còn người dân vẫn tiếp tục gieo cấy trên những thửa ruộng quen thuộc.
Bên cạnh giá trị lịch sử, Tiên Hòa cũng đứng trước không ít thách thức khi hoạt động khai thác đá tại khu vực núi Ác Sơn làm dấy lên lo ngại về cảnh quan và môi trường xung quanh vùng di sản. Đây là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu và người dân quan tâm trong quá trình bảo tồn giá trị văn hóa của địa phương.
Những năm gần đây, chính quyền địa phương đã phối hợp với các chuyên gia khảo sát, xây dựng định hướng phát triển du lịch cộng đồng dựa trên thế mạnh của làng cổ. Mục tiêu không chỉ là giới thiệu lịch sử hàng nghìn năm của vùng đất mà còn giữ nguyên kiến trúc ngõ hạng, nếp nhà cổ và không gian sinh hoạt truyền thống để tạo nên sức hút bền vững.
Tiên Hòa vì thế không chỉ là nơi từng lưu giữ dấu tích của những cư dân đầu tiên trên mảnh đất xứ Thanh, mà còn là một ngôi làng vẫn đang gìn giữ được nhiều giá trị văn hóa giữa nhịp sống hiện đại. Những con ngõ đá, mái ngói cũ và cánh đồng xanh nối tiếp nhau như kể một câu chuyện dài, nơi quá khứ và hiện tại vẫn song hành trên cùng một vùng đất.
Nhật Minh (tổng hợp)
