Ở xã Xuân Lập, tỉnh Thanh Hóa, có một thửa ruộng mà dân làng vẫn quen gọi là “ruộng binh”, gắn với ký ức về những đoàn quân từng xuất phát từ đây sau Tết để “phá Tống, bình Chiêm” hơn một nghìn năm trước
- Người phụ nữ bị bệnh viện trả về nay nuôi hàng chục lao động
- Cái chết của Mặt Trời sẽ diễn ra vô cùng mãnh liệt
- Tấm bia giữa ngã ba phố thị và lời thỉnh cầu khôi phục con đường khoa cử xứ Thanh
Người được nhắc đến trong ký ức ấy là Lê Hoàn, tức vua Lê Đại Hành — người sáng lập nhà Tiền Lê, vương triều đầu tiên mang họ Lê trong lịch sử Việt Nam. Ông sinh ra trong nghèo khó ngay tại mảnh đất này, rồi trở thành hoàng đế đánh bại quân Tống, mở đầu một giai đoạn độc lập tự chủ. Nhưng con đường từ đứa trẻ mồ côi đến ngai vàng, và từ ngai vàng đến sự sụp đổ chỉ ba đời sau, là một câu chuyện ít người ở chính quê hương ông biết trọn vẹn.
Theo sử sách, Lê Hoàn sinh ngày 15 tháng 7 năm Tân Sửu (941) tại trang Kẻ Xốp, huyện Di Phong, Châu Ái — nay thuộc làng Trung Lập, xã Xuân Lập, tỉnh Thanh Hóa — trong một gia đình nông dân nghèo. Năm lên sáu tuổi, ông mồ côi cả cha lẫn mẹ, được một cụ già ở trang Kẻ Mía, nay thuộc cùng xã Xuân Lập, nhận làm con nuôi. Không ai ở vùng đất ấy khi đó có thể ngờ cậu bé mồ côi này sẽ trở thành người đứng đầu một vương triều.
Lớn lên, Lê Hoàn theo Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân, lập nhiều chiến công và được phong Thập đạo tướng quân năm 30 tuổi. Năm 979, cha con Đinh Tiên Hoàng bị sát hại, ấu chúa Đinh Toàn mới sáu tuổi lên ngôi, đất nước rối ren. Nhân cơ hội đó, nhà Tống đem quân xâm lược. Tháng 7 năm Canh Thìn (980), các tướng lĩnh kéo vào triều, tuyên bố chỉ ra trận nếu Lê Hoàn làm vua; thái hậu Dương Vân Nga khoác long bào lên người ông, đưa ông lên ngôi, tức Lê Đại Hành. Nhà Tiền Lê ra đời, kinh đô đóng ở Hoa Lư (nay thuộc tỉnh Ninh Bình), cách quê nhà hàng trăm dặm về phía bắc.
Vương triều ba đời, kết thúc trong bi kịch
Lê Đại Hành trị vì 24 năm, đánh tan quân Tống, ổn định bộ máy nhà nước, cho đúc đồng tiền Thiên Phúc năm 984. Nhưng ông có hơn mười hoàng tử, và đó là mầm mống của thảm kịch. Ông mất năm 1005, các con tranh ngôi đánh nhau tám tháng. Thái tử Lê Long Việt thắng thế, lên ngôi tức Lê Trung Tông, nhưng chỉ ba ngày sau bị chính em trai cùng mẹ là Lê Long Đĩnh sai người ám sát. Long Đĩnh soán ngôi, trị vì đến năm 1009 thì qua đời, không người kế vị đủ uy tín, nhà Tiền Lê chấm dứt, nhường chỗ cho nhà Lý.
Ngày nay, tại chính mảnh đất Xuân Lập nơi ông sinh ra, nhân dân đã lập đền thờ để tri ân công đức, khác với đền thờ ông ở cố đô Hoa Lư nơi ông từng trị vì. Ngôi đền quê nhỏ hơn, giản dị hơn đền Hoa Lư và chỉ thờ riêng ông, không gắn với những nhân vật khác trong triều chính. Đền được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt năm 2018, giỗ chính tổ chức ngày 8 tháng 3 âm lịch hằng năm.
Điều ít ai để ý là cùng một vùng đất bên sông Chu còn sinh ra một vị vua khai triều khác — khu di tích Lam Kinh, nơi vua Lê Thái Tổ Lê Lợi cho xây kinh thành thứ hai của Đại Việt sau khi lên ngôi năm 1428, nay thuộc xã Lam Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Cùng một dòng sông, cách nhau hơn năm thế kỷ, hai người con đã dựng nên hai vương triều mang chung một họ.
Nhật Minh (tổng hợp)
