Tỷ phú Bill Gates cảnh báo làn sóng AI có thể làm thay đổi sâu rộng thị trường việc làm, từ công việc văn phòng đến một số nghề chân tay.
- Làng cổ Thanh Hóa gìn giữ nếp xưa trên vùng đất nghìn năm
- Sản phụ bất ngờ chuyển dạ, sinh con ngay bên lề đường ở Nghệ An
- Hành trình chuyển nhà của tôi
Trong bài luận gần 6.000 từ đăng trên Gates Notes ngày 26/8 theo giờ Mỹ, tức rạng sáng 27/8 theo giờ Hà Nội, nhà đồng sáng lập Microsoft nhận định thế giới đang bước vào một giai đoạn biến động lớn khi tốc độ phát triển AI vượt khả năng thích ứng của xã hội. Ông đồng thời đặt câu hỏi về cách chính sách và đào tạo lại lao động có thể theo kịp sự thay đổi này.
Những đợt tự động hóa trước đây chủ yếu thay sức người trong các công việc thể chất. AI lần này đi xa hơn khi có thể xử lý những nhiệm vụ đòi hỏi khả năng nhận thức, khiến lập trình, phân tích dữ liệu, chăm sóc khách hàng, pháp lý và nhiều công việc văn phòng trở thành những lĩnh vực chịu tác động sớm.
Điều khiến cảnh báo của Gates gây chú ý là sự thay đổi trong chính cách ông nhìn về AI. Cuối tháng 3, ông từng cho rằng AI có thể giúp con người chỉ làm việc hai ngày mỗi tuần trong vòng một thập kỷ; đến tháng 7, ông vẫn khẳng định nghề lập trình sẽ tiếp tục do con người đảm nhiệm ngay cả sau một thế kỷ nữa.
Nhưng trong bài luận mới, sự lạc quan ấy nhường chỗ cho mối lo về việc làm, nhất là với những người trẻ vừa bước vào thị trường lao động. Các công việc đầu vào, vốn giúp người mới ra trường tích lũy kinh nghiệm, có thể thu hẹp khi doanh nghiệp nhận thấy AI xử lý được cùng khối lượng công việc với chi phí thấp hơn.
Đáng chú ý, nguy cơ không chỉ dừng ở lao động trí óc. Gates cho rằng đến cuối thập kỷ này, robot tích hợp AI có thể cạnh tranh với con người trong một số công việc chân tay ở xây dựng và dịch vụ khách sạn.
Khi con người cần một “khu bảo tồn” việc làm
Từ nguy cơ đó, Gates đưa ra hai đề xuất chính sách. Ông kêu gọi đánh thuế trực tiếp lên các đơn vị tính toán AI (token) và robot tự động, đồng thời dùng nguồn thu cho việc tái đào tạo và củng cố an sinh xã hội đối với những người mất việc.
Đề xuất thứ hai mang tên “Human Reserved”, tức một nhóm công việc được luật hóa để dành riêng cho con người ngay cả khi AI có thể đảm nhiệm về mặt kỹ thuật. Gates ví ý tưởng này với các khu bảo tồn thiên nhiên, nơi con người chủ động giữ lại một không gian dù có khả năng khai thác.
Trong một cuộc phỏng vấn sau đó, Gates ước tính ngay cả kịch bản quyết liệt nhất cũng khó dành riêng quá 40% tổng số việc làm cho con người. Con số này cho thấy chính đề xuất của ông cũng không phải một giải pháp có thể giữ nguyên phần lớn thị trường lao động hiện nay.
Nghịch lý là người từng nhiệt tình cổ vũ đổi mới công nghệ nhanh nay lại muốn tốc độ ấy được kiểm soát. Gates cho rằng AI có thể trở thành công cụ công bằng lớn nếu quá trình chuyển đổi được quản lý tốt, nhưng cũng có thể làm bất công trầm trọng hơn nếu xã hội không chuẩn bị.
Ông nhắc đến những cộng đồng tại Mỹ từng chịu tác động từ việc đóng cửa nhà máy, sau đó chứng kiến số ca tử vong liên quan thuốc giảm đau opioid gia tăng. Theo Gates, một cú sốc việc làm mới có thể đồng thời gây sức ép lên cả lao động trí óc và lao động chân tay.
Một giới hạn khác của máy móc được Gates nhìn thấy từ chính trải nghiệm gia đình. Đội ngũ y tế chăm sóc cha ông trước khi ông qua đời vì bệnh Alzheimer sáu năm trước mang đến sự tận tâm mà ông cho rằng không cỗ máy nào có thể thay thế.
Cùng với câu chuyện việc làm, Gates cảnh báo AI còn có thể bị lợi dụng để tấn công lưới điện, bệnh viện và ngân hàng. Khi rủi ro không dừng lại ở một quốc gia, câu chuyện về AI cũng không còn chỉ là chuyện của doanh nghiệp hay người lao động, mà trở thành bài toán quản trị cần được tính đến ở phạm vi quốc tế.
Vũ Quyến (tổng hợp).
