Cây đèn hình người quỳ Lạch Trường là một bảo vật quốc gia đặc biệt của văn hóa Đông Sơn. Hiện vật không chỉ độc đáo về tạo hình mà còn hàm chứa nhiều lớp giao thoa văn hóa, tôn giáo. Gần một thế kỷ qua, danh tính nhân vật quỳ đội đèn vẫn gây tranh luận trong giới khảo cổ.
Cây đèn được tìm thấy năm 1935 trong một ngôi mộ kiểu Hán ở Lạch Trường, Hoằng Hóa, Thanh Hóa. Gần đây, các nghiên cứu dân tộc – khảo cổ học cho rằng hình người quỳ là một pháp sư Saka gốc Điền, góp phần lý giải trọn vẹn giá trị văn hóa đặc biệt của bảo vật này.
Hiện vật Đông Sơn đặc biệt và những giả thuyết kéo dài gần thế kỷ
(Ảnh và chú thích của Bảo tàng lịch sử Quốc gia)
Cây đèn hình người quỳ Lạch Trường hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia. Năm 2012, hiện vật được công nhận là Bảo vật Quốc gia. Đây là cây đèn hình người quỳ lớn nhất còn lại của văn hóa cuối thời Đông Sơn.
Ngay từ khi phát hiện, hình tượng người quỳ đội đèn đã gây nhiều tranh luận. Nhà khảo cổ học Olov Janse từng cho rằng nhân vật này là thần Dionysos của Hy Lạp. Sau đó, chính ông lại nhận định đây là hình ảnh chủ nhân ngôi mộ, một người gốc Ấn nhưng theo tín ngưỡng Trung Hoa.
Nhà khảo cổ Pháp Goloubew lại coi đây là Quỉ Vương trong Ấn Độ giáo và Phật giáo. Một số học giả Việt Nam cho rằng cây đèn mang phong cách Đông Sơn muộn, chịu ảnh hưởng Hán, nhưng chưa xác định rõ nhân vật. Cũng có ý kiến cho rằng đó là hình ảnh tù binh Hung Nô bị bắt làm người hầu.
Những cách lý giải khác nhau cho thấy mức độ phức tạp và tính đa tầng văn hóa của hiện vật này.
Hướng tiếp cận mới từ khảo cổ học và dân tộc học
Từ các tư liệu mới, một số nghiên cứu gần đây cho rằng hình người quỳ trên cây đèn chính là chủ nhân ngôi mộ. Nhân vật này không phải người Ấn Độ, mà là một pháp sư Saka đến từ nước Điền ở Vân Nam.
Người Saka, hay Scyth, là một tộc người du mục từng sinh sống rộng khắp thảo nguyên Âu – Á. Họ có mối liên hệ lịch sử với Hy Lạp và Ấn Độ. Khoảng thế kỷ II trước Công nguyên, một bộ phận người Saka di cư tới Vân Nam và trở thành tầng lớp quý tộc của nước Điền.
Sự hòa nhập giữa văn hóa Saka và văn hóa Điền đã tạo nên nhiều hiện vật đặc sắc. Nổi bật là các thạp đồng đúc bằng kỹ thuật sáp chảy, thể hiện sinh động nghi lễ, vũ điệu và đời sống tín ngưỡng. Nhiều hình tượng kỵ binh, pháp sư mang đặc trưng Saka xuất hiện rõ ràng trên các di vật này.
Sau khi nước Điền bị nhà Hán thôn tính năm 109 TCN, nhiều quý tộc Điền, trong đó có người Saka, đã di cư về phía Nam. Họ đến vùng Thanh – Nghệ và hòa nhập với cư dân Âu Lạc bản địa. Các kho chôn đồ Điền ở lưu vực sông Hồng và các mộ táng tại Làng Vạc là những bằng chứng quan trọng.
Những dấu hiệu nhận diện một pháp sư Saka trên cây đèn
Quan sát kỹ tượng người quỳ Lạch Trường cho thấy nhiều đặc điểm của một pháp sư Saka. Nhân vật có thân hình ái nam ái nữ. Vai thon. Eo thắt. Bụng dưới nở. Đây là đặc trưng thường thấy ở các pháp sư trong nghi lễ.
Tư thế quỳ là tư thế hành lễ. Nó thể hiện sự tiếp xúc với tổ tiên và thần linh. Trong ngôi mộ Lạch Trường, Olov Janse còn tìm thấy hai đôi chũm chọe và một kiếm sắt đốc tròn kiểu Điền. Đây đều là lễ khí đặc trưng của pháp sư Saka.
Chiếc mũ đội đầu của nhân vật cũng mang nhiều ý nghĩa. Mũ ôm sát đầu cạo, phủ hoa văn xoáy ốc, gợi liên tưởng tới tóc xoắn của Đức Phật. Trên trán là hình sừng cách điệu, biểu tượng quen thuộc của pháp sư Saka. Vào thời kỳ này, người Saka tin rằng Đức Phật Thích Ca vốn là người Saka.
Biểu tượng giao thoa văn hóa Đông Sơn – Điền – Saka
Trên đỉnh đầu nhân vật là hình trống đồng Đông Sơn cách điệu. Chi tiết này thể hiện sự hòa trộn tín ngưỡng giữa người Saka, người Điền và cư dân Lạc Việt. Ba đĩa đèn xung quanh đầu mang hình chim và rắn. Đây là biểu tượng của các bà tổ và ông tổ trong tín ngưỡng cổ.
So với các cây đèn Hán cùng thời, cây đèn Lạch Trường có phong cách rất khác. Tượng người không mặc trang phục Hán. Nhân vật để mình trần, đóng khố, mang nhiều đặc trưng Bách Việt. Một số cây đèn tương tự được tìm thấy ở Vân Nam, Quảng Tây và Quảng Đông cho thấy ảnh hưởng lan tỏa của kiểu tạo hình này.
Việc xác định hình người quỳ là pháp sư Saka đã giúp lý giải thuyết phục các yếu tố Hy Lạp, Ấn Độ, Hán và Đông Sơn cùng tồn tại trong hiện vật. Cây đèn không chỉ là đồ dùng chiếu sáng trong mộ táng. Nó là biểu tượng của sự giao thoa văn hóa và thế giới tâm linh phong phú của cư dân Việt cổ.
Theo: An ninh Online
