“Văn dĩ tải đạo” thường bị hiểu giản đơn là quan niệm dùng văn chương để giáo huấn đạo đức. Nhưng trong chiều sâu tư tưởng phương Đông, đó còn là cách nghệ thuật chuyên chở thiên lý, nhân tâm và khát vọng tìm lại trật tự tinh thần cho con người. Từ Nguyễn Du, Nguyễn Trãi đến văn học hiện đại, tinh thần “tải đạo” cho thấy văn chương chân chính không chỉ tạo nên cái đẹp, mà còn nuôi dưỡng phẩm giá và chiều sâu nhân bản của con người.
- Tướng do tâm sinh: Giữ chữ “Trung” (中) trong lời nói để nuôi dưỡng tâm thân khỏe đẹp
- Học tiếng Trung: Mỗi ngày 10 từ vựng có trong sách Chuyển Pháp Luân – P24
- Tìm về nguồn gốc con người trong ngày giỗ tổ Hùng Vương
Văn dĩ tải đạo: Khi văn chương còn giữ được thiên lương của con người
Trong truyền thống văn hóa Á Đông, có lẽ hiếm có mệnh đề nào vừa quen thuộc vừa dễ bị hiểu lầm như câu “văn dĩ tải đạo”. Người đời thường nhắc đến nó như một khẩu hiệu của văn chương Nho giáo, đôi khi còn xem đó là dấu vết của một thời văn học phục vụ giáo điều luân lý, trung quân ái quốc, ràng buộc tự do sáng tạo của nghệ thuật. Nhưng nếu đi sâu vào căn nguyên tư tưởng của khái niệm “đạo”, cũng như nhìn lại lịch sử văn học phương Đông bằng một cái nhìn bình tĩnh và công bằng hơn, ta sẽ thấy “văn dĩ tải đạo” không phải là một mệnh lệnh thuần túy đạo đức hóa văn chương, mà là một quan niệm sâu xa về sứ mệnh tinh thần của nghệ thuật đối với con người và thế giới.
Nói cách khác, đó không chỉ là chuyện văn chương “dạy điều hay lẽ phải”, mà còn là câu chuyện văn chương giúp con người tìm lại trật tự tinh thần, tìm lại ý nghĩa tồn tại của mình giữa cuộc đời biến động.
“Đạo” không chỉ là đạo đức
Muốn hiểu “văn dĩ tải đạo”, trước hết cần hiểu chữ “đạo”.
Trong tư tưởng phương Đông, “đạo” vốn không phải khái niệm hẹp chỉ đạo đức luân lý. Nghĩa gốc của chữ “đạo” (道) là con đường đòi hỏi sự dẫn dắt của tư duy, trí tuệ và sự suy xét thấu đáo để con người sống đúng với quy luật tự nhiên. Từ rất sớm, các bậc triết gia đã dùng chữ “đạo” như một phạm trù bản thể luận và vũ trụ luận.
Lão Tử nói: “Đạo khả đạo, phi thường đạo” – cái có thể gọi thành lời thì chưa phải là Đạo vĩnh hằng. Đạo là nguyên lý vận hành của trời đất, là quy luật âm dương sinh hóa, là cái vô hình nhưng chi phối mọi hữu hình. Đạo vừa hiện hữu trong tự nhiên, vừa hiện hữu trong nhân tâm.
Kinh Dịch nói: “Nhất âm nhất dương chi vị đạo” – một âm một dương gọi là đạo. Nghĩa là vũ trụ tồn tại nhờ sự hài hòa của những mặt đối lập: cao – thấp, sáng – tối, cương – nhu, động – tĩnh. Khi con người sống thuận với lẽ ấy thì xã hội ổn định, nhân tâm an hòa; khi trái nghịch thì sinh hỗn loạn và suy đồi.
Nho giáo sau này chuyển hóa “đạo” từ quy luật vũ trụ sang quy luật nhân sinh. Đạo trở thành phương thức ứng xử của con người trong các quan hệ xã hội: trung, hiếu, nhân, nghĩa, lễ, trí, tín. Nhưng sâu xa hơn, đó vẫn là nỗ lực đưa đời sống con người trở về với trật tự hài hòa của trời đất.
Vì thế, nếu hiểu “văn dĩ tải đạo” chỉ là “văn chương phải tuyên truyền đạo đức” thì quả thực quá hẹp. “Đạo” trong quan niệm cổ phương Đông còn là thiên lý, nhân tâm, là lẽ sống, là phẩm giá, là sự hòa điệu giữa con người với cộng đồng, với tự nhiên và với chính mình.
Văn chương vì sao phải “tải đạo”?
Người xưa không xem văn chương đơn thuần là trò tiêu khiển hay phương tiện biểu đạt cá nhân. Văn chương được đặt trong cấu trúc văn hóa lớn hơn: nó tham gia vào việc dưỡng tâm, trị quốc, giáo hóa và giữ gìn nền nếp tinh thần của xã hội.
Bởi vậy mới có quan niệm: “Thi dĩ ngôn chí, văn dĩ tải đạo”.
“Chí” ở đây không phải tham vọng cá nhân thông thường, mà là chí hướng tinh thần của con người quân tử. Văn chương vì thế trở thành nơi ký thác lý tưởng nhân sinh.
Ta có thể thấy rõ điều ấy trong văn học trung đại Việt Nam.
Nguyễn Trãi viết thơ không chỉ để ngâm vịnh thiên nhiên. Sau những câu thơ thanh nhã luôn thấp thoáng một tấm lòng ưu thời mẫn thế:
“Bui có một lòng trung liễn hiếu
Mài chăng khuyết, nhuộm chăng đen.”
(Thuật hứng – 24)
Với Nguyễn Đình Chiểu, văn chương càng trực tiếp gắn với đạo nghĩa:
“Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm,
Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà.”
(Than Đạo)
Ở đây, “đạo” không còn là một khái niệm trừu tượng. Nó là chính khí, là tiết tháo, là phẩm giá của con người trước biến loạn lịch sử.
Điều đáng chú ý là các nhà nho chân chính chưa bao giờ xem văn chương chỉ là công cụ minh họa giáo điều. Văn chương muốn “tải đạo” trước hết phải là văn chương chân thực và có cảm xúc sống động. Nếu không có rung động chân thành, đạo lý sẽ biến thành lời huấn thị khô cứng.
Nguyễn Du là minh chứng tiêu biểu. Truyện Kiều không phải một cuốn sách luân lý khô cứng. Tác phẩm đầy những đau đớn, phức tạp và day dứt về thân phận con người giữa cõi đời biến động. Nhưng vượt lên trên tất cả, Nguyễn Du vẫn gửi gắm một niềm tin sâu xa vào phần thiện lương trong con người. Đạo trong Nguyễn Du không nằm ở những lời răn dạy trực tiếp, mà ở sự chiêm nghiệm về nhân sinh và sự đề cao chữ tâm như nền tảng của nhân cách:
“Đã mang lấy nghiệp vào thân,
Cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa.
Thiện căn ở tại lòng ta,
Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài.”
Một nền văn chương lớn luôn bắt đầu từ sự thấu cảm sâu sắc đối với con người.
“Tải đạo” không đồng nghĩa với phủ nhận cái đẹp
Một ngộ nhận phổ biến hiện nay là cho rằng khi văn chương truyền tải đạo lý thì nghệ thuật sẽ mất tự do và vẻ đẹp.
Thực ra, trong mỹ học cổ phương Đông, “văn” và “đạo” chưa bao giờ tách rời nhau.
Chữ “văn” (文) nguyên nghĩa là những đường nét đẹp, sự hài hòa của màu sắc và hình thể, tượng trưng cho vẻ đẹp tự nhiên. Người xưa cho rằng cái đẹp chân chính không thể tồn tại ngoài trật tự của đạo. Một bông hoa đẹp vì nó thuận mùa. Một nhân cách đẹp vì nó thuận lẽ phải. Một bài thơ đẹp vì trong ngôn từ của nó có khí chất và thiên lương.
Bởi thế, văn chương cổ điển phương Đông luôn hướng tới sự hòa hợp giữa chân – thiện – mỹ.
Ta thử đọc thơ Nguyễn Khuyến:
“Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.”
(Thu điếu)
Cảnh vật rất giản dị, nhưng phía sau vẻ thanh đạm ấy là một nhân cách biết giữ mình giữa thời cuộc đảo điên. Cái đẹp của thơ không chỉ nằm ở bức tranh mùa thu, mà còn ở khí tiết ẩn sĩ của nhà thơ.
Hay thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm:
“Ta dại ta tìm nơi vắng vẻ
Người khôn người đến chốn lao xao.”
(Nhàn)
Nếu tách câu thơ khỏi nền tảng tư tưởng “tri túc”, “an mệnh”, “thuận tự nhiên”, ta sẽ khó hiểu được chiều sâu của vẻ đẹp ấy.
Văn chương phương Đông vì thế không tuyệt đối hóa cảm xúc cá nhân như một số khuynh hướng hiện đại phương Tây. Nó luôn đặt con người trong mối liên hệ với trời đất, xã hội và luân lý. Con người không hiện ra như một cá thể tách biệt tuyệt đối, mà như một sinh mệnh đang đối thoại với thiên nhiên, với lịch sử, với đạo lý và với chính phần sâu kín trong tâm mình.
Chính bởi vậy, văn học Á Đông thường không thiên về phơi bày trực diện mọi cảm xúc hay phân tích tâm lý đến tận cùng theo lối duy lý. Nó chuộng sự tiết chế, hàm súc, gợi nhiều hơn tả, để khoảng lặng và dư vị cùng tham gia tạo nên ý nghĩa. Người đọc không chỉ tiếp nhận điều được nói ra, mà còn phải lắng nghe phần “ý tại ngôn ngoại” – cái ý nằm ngoài lời chữ.
Một cánh hoa rơi trong thơ cổ không chỉ là một chi tiết tả cảnh. Một tiếng chuông chùa lúc chiều muộn không chỉ là âm thanh. Một vầng trăng, một dòng sông, một cánh chim xa… thường đều mang theo những liên tưởng về nhân sinh, thời gian, thân phận hay đạo lý. Cảnh vật không tách rời tâm cảnh; thiên nhiên trở thành nơi ký thác tinh thần của con người.
Bởi thế, cái đẹp của văn chương phương Đông nhiều khi nằm ở phần không nói hết. Đó là vẻ đẹp của dư ba, của khoảng trống giàu ý vị, của một nỗi buồn không gọi thành tên, một niềm cô đơn hòa vào trời đất, hay một đạo lý chỉ khẽ gợi mà khiến người đọc tự suy ngẫm rất lâu sau khi trang sách đã khép lại.
Điều đó không làm nghệ thuật nghèo đi. Trái lại, nó tạo nên chiều sâu tinh thần riêng biệt của văn học Á Đông: kín đáo mà thấm lâu, điềm tĩnh mà ám ảnh, ít phô bày nhưng giàu nội lực tinh thần. Chính trong sự hàm súc ấy, văn chương trở thành nơi con người học cách lắng lòng, chiêm nghiệm và tự hoàn thiện mình.
Khủng hoảng hiện đại và sự đứt gãy của “đạo”
Con người hiện đại có nhiều tự do hơn, nhưng cũng nhiều bất an hơn.
Khi xã hội chuyển mạnh sang logic thị trường và chủ nghĩa tiêu dùng, văn chương dần bị kéo vào quỹ đạo giải trí. Người ta dễ chạy theo cái mới lạ, kích thích, gây sốc; còn những giá trị như tiết độ, nhân hậu, phẩm giá, lòng kính sợ trước trời đất… lại bị xem là cũ kỹ.
Nhiều tác phẩm hôm nay viết rất khéo nhưng thiếu trọng lượng tinh thần. Người đọc có thể bị cuốn hút trong chốc lát, rồi nhanh chóng quên đi. Bởi chúng đánh mạnh vào cảm giác mà không chạm đến phần sâu thẳm của con người.
Một nền văn học nếu chỉ còn kỹ thuật mà mất linh hồn thì sớm muộn cũng rơi vào tình trạng tiêu dùng tinh thần ngắn hạn.
Đó là lý do vì sao nhiều người hôm nay, giữa nhịp sống hiện đại, lại quay về tìm đọc Đào Uyên Minh, Lý Bạch, Đỗ Phủ, Tô Đông Pha, Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, hay Tagore… Không phải vì hoài cổ đơn thuần, mà bởi trong những tác phẩm ấy vẫn còn một thứ ánh sáng tinh thần giúp con người giữ được sự quân bình nội tâm.
Văn chương lớn không chỉ làm người ta xúc động. Nó còn giúp người ta sống tử tế hơn, sâu sắc hơn và khiêm nhường hơn trước đời sống.
Đó chính là ý nghĩa bền vững của “tải đạo”.
“Văn dĩ tải đạo” trong thời đại hôm nay
Dĩ nhiên, không thể máy móc đem quan niệm văn chương thời trung đại áp vào hiện tại. Xã hội hiện đại đề cao tự do sáng tạo, đa dạng tiếng nói và quyền biểu đạt cá nhân. Văn học không thể chỉ còn là công cụ giáo huấn.
Nhưng điều đó không có nghĩa văn chương nên từ bỏ mọi trách nhiệm tinh thần.
Một tác phẩm có thể không trực tiếp rao giảng đạo lý, nhưng vẫn chuyên chở một quan niệm sống. Không có văn chương nào hoàn toàn “phi đạo”. Ngay cả khi phủ nhận mọi giá trị, bản thân sự phủ nhận ấy cũng là một lựa chọn giá trị.
Vấn đề nằm ở chỗ: văn chương sẽ nâng con người lên hay kéo con người xuống? Nó làm tâm hồn phong phú hơn hay khiến cảm xúc ngày càng chai lỳ? Nó mở rộng lòng trắc ẩn hay cổ vũ sự vô cảm và hoài nghi cực đoan?
“Văn dĩ tải đạo” nếu hiểu theo tinh thần rộng lớn của truyền thống, thực ra không hề đối lập với tự do nghệ thuật. Nó chỉ nhắc rằng: nghệ thuật không nên đánh mất chiều kích nhân văn và siêu việt của mình.
Một nhà văn lớn không nhất thiết phải là người giảng đạo. Nhưng thường là người có khả năng chạm đến những câu hỏi căn bản nhất của con người: ta là ai, ta sống để làm gì, thế nào là phẩm giá, thế nào là thiện lương, con người nên đối diện với khổ đau và dục vọng ra sao…
Ở nghĩa ấy, Dostoevsky, Tolstoy, Tagore, Kawabata hay Nguyễn Tuân, Nguyễn Huy Thiệp… cũng đều đang “tải đạo”, dù họ thuộc những nền văn hóa khác nhau.
Khi văn chương còn giữ được thiên lương
Điều đáng quý nhất là “văn dĩ tải đạo” nhắc chúng ta rằng, văn chương rốt cuộc không chỉ là kỹ thuật ngôn từ.
Nó liên quan đến tư cách tinh thần của người cầm bút.
Người xưa nói: “Văn như kỳ nhân” – văn là người. Một bài văn có thể hoa mỹ nhưng khó sống lâu nếu bên trong không có chân thành và khí cốt. Trái lại, có những câu chữ mộc mạc mà trải hàng trăm năm vẫn khiến người đọc xúc động, bởi trong đó có thiên lương của người viết.
Nguyễn Trãi đi qua bi kịch của một bậc đại thần nhiều phen bị nghi kỵ mà thơ văn vẫn đau đáu tấm lòng “ưu quốc ái dân”. Nguyễn Dữ sống giữa thời thế đảo điên nên qua Truyền kỳ mạn lục, ông gửi gắm những suy ngẫm sâu xa về nhân phẩm, công lý và lẽ thiện ác ở đời. Nguyễn Du từng nếm trải bao dâu bể lịch sử nên tiếng khóc nhân sinh trong Truyện Kiều mới day dứt đến thế. Nguyễn Đình Chiểu, dù mù lòa và sống trong cảnh nước mất nhà tan, thơ văn vẫn ánh lên tinh thần đạo nghĩa và khí tiết hiếm có. Chính nhân cách và đời sống tinh thần ấy đã làm nên sức sống lâu bền cho tác phẩm của họ. Văn chương vì thế không chỉ còn lại ở câu chữ, mà còn ở phần tâm hồn và khí cốt kết tinh phía sau từng trang viết.
Trong một thời đại mà ngôn từ đôi khi bị sử dụng quá dễ dãi, quá nhiều kỹ thuật nhưng thiếu chiều sâu nội tâm, có lẽ việc nhìn lại tinh thần “văn dĩ tải đạo” không phải để quay về giáo điều cũ, mà để tự hỏi: văn chương hôm nay còn giúp con người giữ được phần người trong mình hay không?
Bởi suy cho cùng, mọi nền văn minh nếu muốn tồn tại lâu dài đều cần một nền văn hóa biết nuôi dưỡng đạo lý và phẩm giá con người. Và trong hành trình ấy, văn chương chưa bao giờ là chuyện nhỏ.
Theo: Ngữ văn THPT
