Giữa dãy Sierra Nevada de Santa Marta, Colombia nơi ngọn núi cao chạm vào mây có một cộng đồng sống như thể thời gian đã bỏ quên họ. Đó là bộ tộc Kogi, một trong những dân tộc bản địa hiếm hoi vẫn giữ nguyên cách sống của tổ tiên trước khi người châu Âu đặt chân đến Nam Mỹ. Người Kogi không đội lên mình những tiện nghi vốn được coi là hiển nhiên của thời hiện đại.
- Lan quý hiếm Pù Luông được phát hiện ở Thanh Hóa trong Sách đỏ Việt Nam
- Tướng do tâm sinh – gốc rễ của sự chuyển hóa
- Thuyền cổ – Phát hiện hiếm có 2.000 năm tuổi ở Bắc Ninh
Nhiều người tìm đến Kogi vì tò mò trước tuổi thọ ấn tượng là trung bình hơn 100 tuổi cùng sức khỏe gần như không bệnh tật. Nhưng điều khiến tôi ấn tượng nhất lại không phải tuổi thọ, mà là triết lý sống không tích trữ. Một triết lý tưởng đơn giản nhưng lại chạm sâu đến những góc khuất trong lòng người hiện đại: càng tích trữ, càng bất an.
Trong ngôn ngữ của họ, Trái Đất được gọi là Aluna – “Người Mẹ”. Với Kogi, trái đất không phải tài sản hay nguồn lực để khai thác, mà là một cơ thể sống, một người mẹ thầm lặng nuôi dưỡng. Con người chỉ là kẻ trú tạm, phải sống sao cho không để lại vết xước nào trên cơ thể Mẹ.
Người Kogi sống ở vùng núi cao, biệt lập đến mức các nhà nghiên cứu rất hiếm khi tiếp cận được. Nhà của họ làm từ gỗ, mái lá, dựng thành những vòng tròn nhỏ vây quanh nhau. Trẻ con lớn lên giữa rừng, học cách nghe tiếng gió, tiếng suối, tiếng rơi của một hòn đá để đoán sự đổi mùa. Người lớn thì trồng ngô, chuối, khoai; hái quả rừng, lấy nước suối trong; ăn chay tuyệt đối và sống hài hòa với thiên nhiên.
Cộng đồng Kogi có những người thầy tinh thần gọi là Mamos, được nuôi dạy từ nhỏ trong bóng tối để bồi dưỡng giác quan tinh tế hơn về tự nhiên. Mamos không cai trị, chỉ dẫn dắt giống như ngọn đèn giữ cho cộng đồng không lệch khỏi con đường cân bằng. Không ai giàu hơn ai, không ai sở hữu quá nhiều thứ. Không ai phải cạnh tranh để trở thành “người đứng đầu”. Một thế giới bình đẳng đến lạ, nơi mọi người đều có chỗ đứng, không vì tài sản mà hơn kém nhau.
Người Kogi không ăn thịt, không bắt cá, không nuôi gia súc. Họ tin rằng tất cả sự sống đều có linh hồn và con người không có quyền tước đoạt. Thức ăn của họ chủ yếu là ngũ cốc, củ quả, trái cây và rau rừng. Sự giản dị đó giúp họ ít bệnh tật, cơ thể khỏe mạnh và tinh thần nhẹ nhõm. Họ làm việc khi mặt trời lên, nghỉ khi mặt trời xuống. Họ di chuyển nhiều, nhưng không vội. Họ lao động đủ để duy trì sự sống, không cật lực để dư dả nhiều năm. Ở Kogi, khái niệm “tự do” không nằm trong những lựa chọn vô tận, mà nằm trong áp lực ít nhất.
Giữa vô số điều thú vị về người Kogi, điều khiến tôi suy nghĩ nhất là quan niệm không tích trữ của họ. Họ không xây kho lương thực. Không để dành lúa thóc cho năm sau, không tích góp nhiều tài sản. Lý do là vì họ tin rằng: Khi con người bắt đầu tích trữ, tâm tham bắt đầu lớn; khi đã quen với sự dư thừa, nỗi sợ mất mát xuất hiện; và khi sợ mất mát, con người tìm cách chiếm thêm để cảm thấy an toàn. Tích trữ – tham lam – chiếm hữu – chiếm đoạt: Bốn nấc thang dẫn nhau thành một vòng luẩn quẩn.
Với người Kogi, sống hôm nay đủ ăn, mai lại gieo trồng tiếp. Không sợ ngày mai thiếu, bởi thiên nhiên chưa từng phụ ai biết sống đủ. Quan niệm ấy thật sự làm tôi giật mình, bởi nó trái ngược hoàn toàn với lối sống hiện đại, nơi người ta tích trữ trong tủ, trong ví, trong tài khoản ngân hàng, thậm chí tích trữ cả lo lắng cho những chuyện chưa xảy ra. Chúng ta gọi đó là chuẩn bị, là an toàn. Người Kogi thì gọi đó là gốc rễ của bất hòa.
(Ảnh: Simon Chaput)
Đọc về người Kogi, tôi bất giác nhớ đến những ngày xưa ở làng quê Việt Nam. Ngày đó cả xóm nghèo như nhau. Nhà này mua được ký gạo cũng sang sẻ cho nhà kia. Có cái bánh, cái kẹo chia làm sáu phần cho tụi trẻ con. Ai cũng thiếu, nhưng không ai ngại gõ cửa nhà hàng xóm khi cần giúp. Nhà ai cũng giống nhau, chẳng ai phải tự ti, cũng chẳng ai phải đề phòng.
Rồi kinh tế phát triển, người có nhiều hơn, người có ít hơn. Nhà xây cao, tường dựng lớn, cổng khóa chắc. Khoảng cách giữa người với người dần xa ra. Nhà giàu sợ bị lợi dụng, nhà nghèo sợ bị khinh rẻ. Tấm lòng nhiều khi cũng khóa chặt như cái cổng trước sân. Khi mỗi người sở hữu một “kho nhỏ” của riêng mình – kho tiền, kho đồ, kho lợi ích thì chúng ta bắt đầu nghi ngờ nhau. Ngay cả tình cảm cũng dễ bị cân đo giữa hơn và kém.
Tôi không nghĩ chúng ta nên sống như người Kogi: không tủ lạnh, không nhà bê tông, không tích trữ lương thực. Nhưng triết lý “sống đủ để lòng không đầy ắp nỗi sợ mất” lại là một lời nhắc nhở rất đáng suy ngẫm. Có thể chúng ta không thể bỏ hết để quay về núi rừng. Nhưng ta có thể học ở họ một điều: đừng tích trữ quá nhiều. Đừng tích trữ lo âu cho những điều chưa tới. Đừng tích trữ so sánh khiến lòng bất an. Đừng tích trữ phán xét làm nặng trái tim mình. Đừng tích trữ những tổn thương cũ đến mức không còn chỗ cho bình yên mới. Sống đủ trong vật chất và cả trong tâm đôi khi mới chính là con đường dài nhất để đi đến hạnh phúc.
Người Kogi không xây kho, không khóa cổng, không sở hữu nhiều, nhưng họ lại có thứ mà nhiều người hiện đại khao khát: một đời sống an hòa, không tranh đoạt, không bon chen, không quá lo cho ngày mai đến mức quên mất hôm nay. Giữa thế giới đầy biến động, bài học từ bộ tộc nhỏ trên sườn núi xa xôi ấy rất giá trị: thứ càng nắm chặt, càng nặng; thứ càng buông nhẹ, càng thảnh thơi.
