Sau hơn một thập kỷ thử nghiệm, Trung Quốc đang tái cấu trúc hệ thống tín nhiệm xã hội (SCS), chuyển trọng tâm sang tài chính, doanh nghiệp và quản lý nhà nước. Cải cách năm 2025 lần đầu đưa cơ chế phục hồi tín nhiệm vào vận hành thống nhất, nhằm khắc phục tình trạng trừng phạt kéo dài và thiếu lối quay lại.
- Sống bằng lòng nhân, không sống bằng quyền lực
- Bộ GD-ĐT chọn ra bộ sách giáo khoa dùng thống nhất toàn quốc từ 2026
- Bắt giám đốc công ty nông sản chiếm đoạt hơn 166 tỷ đồng
Trong nhiều năm, tranh luận quốc tế thường đặt câu hỏi liệu Trung Quốc có “chấm điểm công dân” hay không. Tuy nhiên, điều Bắc Kinh tập trung xử lý hiện nay là hệ quả của các biện pháp tín nhiệm kéo dài, khi cá nhân hoặc doanh nghiệp đã khắc phục vi phạm nhưng vẫn bị hạn chế tiếp cận thị trường và dịch vụ công.
Hơn một thập kỷ thử nghiệm phân mảnh
(Ảnh: Chụp màn hình/Tuổi Trẻ)
Từ khoảng 2009 đến 2018, nhiều địa phương triển khai các mô hình đánh giá hành vi đời sống thường nhật, dựa trên thang điểm hoặc xếp hạng. Theo Ủy ban đánh giá an ninh và kinh tế Mỹ – Trung, đến năm 2022, khoảng 80% tỉnh, khu tự trị và thành phố từng thí điểm một dạng hệ thống như vậy, nhưng không có mô hình thống nhất toàn quốc.
Sự phân mảnh này dẫn đến nghịch lý chính sách. Cùng một hành vi, hệ quả tín nhiệm khác nhau giữa các địa phương. Nhiều báo cáo quốc tế, trong đó có tạp chí khoa học The China Review, chỉ ra việc áp dụng thiếu căn cứ pháp lý rõ ràng, phạm vi điều chỉnh quá rộng và thời gian lưu trữ hồ sơ bất lợi kéo dài từ 2 đến 5 năm. Điều này khiến người vi phạm đã khắc phục vẫn bị “mắc kẹt” trong hệ thống.
Chuyển hướng sang phục hồi tín nhiệm
Văn bản chỉ đạo chiến lược ban hành cuối tháng 3-2025 của Văn phòng Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc và Văn phòng Quốc vụ viện đánh dấu bước ngoặt. Theo đó, chỉ những hành vi vi phạm đã được pháp luật xác định mới bị đưa vào hệ thống. Dữ liệu đời tư và hành vi không liên quan đến vi phạm pháp luật bị nghiêm cấm thu thập.
Các mô hình trừ điểm tổng hợp ở cấp địa phương không còn được khuyến khích. Quan trọng hơn, cơ chế “có vào – có ra” được thiết lập. Khi cá nhân hoặc doanh nghiệp hoàn thành nghĩa vụ pháp lý, cơ quan quản lý phải chấm dứt công bố thông tin bất lợi và dỡ bỏ các hạn chế liên quan.
Theo giới nghiên cứu, đây là lần đầu tiên phục hồi tín nhiệm được đưa vào SCS như một cơ chế chính thức, áp dụng thống nhất trên toàn quốc. Giám đốc Trung tâm nghiên cứu tín nhiệm Trung Quốc thuộc Đại học Bắc Kinh, Chương Chính, đánh giá đây là bước tiến chất lượng, giúp tránh tâm lý buông xuôi khi không còn lối thoát.
Định vị lại vai trò trong vận hành kinh tế
Trong giai đoạn hiện nay, Bắc Kinh xác định SCS chủ yếu là hạ tầng dữ liệu phục vụ vận hành thị trường, thay vì công cụ đánh giá hành vi xã hội. Trọng tâm được đặt vào các lĩnh vực có rủi ro hệ thống như tài chính – tín dụng, hoạt động doanh nghiệp, thi hành án và quản lý hành chính.
Theo Ủy ban cải cách và phát triển quốc gia Trung Quốc, đến tháng 2-2025, cổng chia sẻ thông tin tín nhiệm quốc gia đã tích hợp hơn 80,7 tỉ bản ghi, bao phủ khoảng 180 triệu chủ thể kinh doanh. Dữ liệu này được kết nối trực tiếp với hệ thống tài chính để hỗ trợ thẩm định và phân bổ vốn.
Cùng kỳ, các tổ chức tài chính Trung Quốc đã giải ngân 37.300 tỉ nhân dân tệ dựa trên dữ liệu tín nhiệm, trong đó 9.400 tỉ nhân dân tệ là tín dụng tín chấp. Theo Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc, cơ chế phục hồi tín nhiệm cũng được áp dụng trong chính sách tín dụng cá nhân cuối năm 2025 đối với các vi phạm nhỏ đã được khắc phục.
Cách tiếp cận này cho thấy Trung Quốc đang định hình lại SCS như một công cụ quản lý rủi ro thị trường dựa trên dữ liệu, thay vì mô hình “chấm điểm công dân” như nhiều tranh luận trước đây.
Theo: Tuổi Trẻ
