Bảng nhãn Nguyễn Mẫn Đốc là người họ Nguyễn Tam Sơn, quê làng Dòng, xã Xuân Lũng, huyện Sơn Vi (nay thuộc Lâm Thao, Phú Thọ). Sinh ra trong một gia đình có truyền thống thi thư, lễ nghĩa, ông là con của Tiến sĩ Nguyễn Doãn Cung.
- Trịnh Khả: Số phận bi hùng của vị hổ tướng dẫn đầu “Thiết Đột quân”, một khai quốc công thần triều Lê
- Nguyễn Chích: Từ nước cờ ‘Nghệ An định đoạt thiên hạ’ đến vận mệnh may mắn của vị khai quốc công thần
- Dương Tự Minh: Vị Phò mã Lang lừng danh và Đức Thánh bất tử trong lòng dân
Nguyễn Mẫn Đốc sớm có tư chất thông minh, có chí theo nghiệp học. Trong khoa thi năm Mậu Dần 1518, đời vua Lê Chiêu Tông, ông đã đậu Đệ nhất giáp tiến sĩ cập đệ nhị danh (Bảng nhãn), lúc đó ông mới 21 tuổi. Là một văn quan, Nguyễn Mẫn Đốc không chỉ nổi tiếng về học vị cao nhất trong làng mà còn vì tấm gương trung thần, tiết nghĩa của mình.
Hưởng ứng mật chiếu: Bỏ vinh hoa, chiêu tập nghĩa binh
Vào thời kỳ nhà Lê Sơ suy yếu đến bước tận cùng, Mạc Đăng Dung đã thao túng triều đình. Mặc dù chính sử ghi nhận Mạc Đăng Dung tiếm ngôi năm 1527, nhưng sự kiện vua Lê Chiêu Tông phải bỏ trốn khỏi Kinh thành và tập hợp lực lượng đã xảy ra từ năm 1522. Vua Lê Chiêu Tông đã thảo tờ mật chiếu gửi các đại thần, sĩ phu, coi như Hịch Cần vương, với lời lẽ khẩn thiết kêu gọi: “Hỡi các bậc tôi trung, quân nghĩa, hãy vì lòng ngay giữ lấy thành trì. Lúc sống vinh, lúc chết được thiêng”.
Bảng nhãn Nguyễn Mẫn Đốc đã hưởng ứng lời kêu gọi đó, từ bỏ mọi vinh hoa phúc lộc dành cho một đại thần. Ông cùng thầy mình là Trạng nguyên Vũ Duệ và môn đồ Nguyễn Hoán tập hợp lực lượng. Chỉ không đầy ba ngày sau, ba trăm nghĩa binh đã được chiêu mộ.
Dù biết lực lượng nhỏ bé khó địch nổi quân Mạc Đăng Dung, thầy trò Nguyễn Mẫn Đốc vẫn xuất binh, lên đường tìm về hội quân với vua Lê Chiêu Tông ở Thanh Hoa. Khi có một số binh sĩ dọc đường nhớ nhà, thoái chí muốn bỏ về, Nguyễn Mẫn Đốc đã lớn tiếng mắng họ là “Loài chó lợn không thể cùng sống với người ! Nào ai cấm đoán đâu ! Hãy mau về nhà mà hưởng phú quý !”. Sáng hôm sau, tất cả lại lên đường. Sau bao hành trình vất vả, vua tôi đã gặp nhau ở Lạc Thổ.
Giữ trọn khí tiết trung thần Tiết Nghĩa
Mạc Đăng Dung ngay lập tức cử tướng Phạm Trung Lập và cha con tướng Vương Văn Chấp đem binh mã tức tốc truy bức Vua Lê Chiêu Tông. Xảy ra giao chiến lớn ở Cẩm Thủy. Nhờ lòng dũng cảm và mưu trí của thầy trò Nguyễn Mẫn Đốc và tướng Lê Duy Hàn, vua Lê Chiêu Tông đã thoát khỏi vòng vây và lui về rừng núi huyện Lương Sơn.
Sau đó, tướng Dương Chấp Nhất đuổi theo, tấn công mạnh thầy trò Nguyễn Mẫn Đốc. Do lực lượng ít và yếu, lại gặp cường địch, Nguyễn Mẫn Đốc vừa phải chống trả vừa lui quân. Trong lúc thúc quân chặn quân Mạc để vua chạy thoát, vua tôi đã lạc nhau. Khi đến địa phận Lam Sơn, các nghĩa sĩ bị tử thương đã nhiều. Trạng nguyên Vũ Duệ bèn rút gươm chỉ lên trời mà hô to: “Ta liều thân để đáp đền nợ nước. Nhưng than ôi, sức cùng, lực tận rồi !”.
Để giữ trọn khí tiết, không sa vào tay quân Mạc, cả hai thầy trò sửa mũ áo cùng hướng về Lăng Thái Tổ mà bái lạy rồi tự vẫn. Sự kiện tuẫn tiết này diễn ra vào ngày 22 tháng 2 năm 1522, khi Bảng nhãn Nguyễn Mẫn Đốc mới chỉ 30 tuổi. Cái chết của hai thầy trò trở thành tấm gương sáng về lòng trung liệt cho các bậc sĩ phu thời bấy giờ.
Sau này, khi nhà Lê Trung Hưng đánh bại nhà Mạc, Nguyễn Mẫn Đốc được phong làm Tiết Nghĩa Đại Vương, thụy Nhã Lượng. Ông được lập “Tiết nghĩa từ” ở quê nhà để thờ cúng và được tôn làm Thành Hoàng, Thượng đẳng phúc thần. Một câu đối tương truyền do Vua ban đã ca ngợi ông:
Tảo tuế khôi khoa thiên hạ hữu
Trung thần tiết nghĩa thế gian vô.
Nghĩa là: Đỗ đạt sớm thì thiên hạ có người, ít tuổi mà tiết nghĩa thế gian không có ai.
Năm 2015, Tiết nghĩa từ – đền thờ Bảng nhãn Nguyễn Mẫn Đốc – được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.
