Bảo vật vàng độc nhất Việt Nam lần đầu trưng bày sau hơn 1.300 năm

Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn, bảo vật quốc gia bằng vàng có niên đại thế kỷ VII-VIII, lần đầu ra mắt công chúng sau hơn 1.300 năm được phát hiện trong lòng tháp cổ ở Nghệ An.

Đại lễ cung rước bảo vật diễn ra từ 17h ngày 17/11 tại đô thị Vinh, tỉnh Nghệ An, trong khuôn khổ Tuần Văn hóa – Đại đoàn kết các dân tộc tỉnh Nghệ An năm 2026. Đoàn cung rước gồm xe chở bảo vật, xe đại biểu và 108 xe điện chở Phật tử, người dân, xuất phát từ Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh, đi qua một số tuyến đường rồi trở về bảo tàng.

Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn được phát hiện trong hai đợt khai quật khảo cổ năm 1985-1986 tại di tích Nhạn Tháp, nay thuộc xã Kim Liên, Nghệ An. Các nhà khảo cổ tìm thấy một trụ gỗ ghép từ hai nửa thân cây khoét rỗng, bên trong đặt hộp đồng hình chữ nhật. Trong hộp đồng là chiếc hộp kim loại màu vàng chứa xá lị.

Hộp đựng xá lị Tháp Nhạn, bảo vật quốc gia bằng vàng có niên đại thế kỷ VII-VIII. (Ảnh minh họa: THM)

Chiếc hộp vàng dài 8cm, rộng 5cm, cao 5,5cm, nặng khoảng 200g, chế tác bằng kỹ thuật tán dập nguội. Nắp hộp trang trí hoa cúc 6 cánh, thân hộp có dải hoa sen cách điệu. Bên trong chứa lớp than tro cùng những vật thể màu trắng được xác định trong hồ sơ khảo cổ là xá lị.

Đây là hộp đựng xá lị bằng vàng duy nhất được phát hiện tại Việt Nam. Ngày 25/12/2017, hiện vật được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia, có niên đại thế kỷ VII-VIII. Sau nhiều năm bảo quản đặc biệt, bảo vật dự kiến ra mắt công chúng tại phòng trưng bày chuyên biệt của Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh vào 20h ngày 18/11.

Không gian trưng bày được đầu tư từ năm 2022, trang bị tủ kính kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm và an ninh. Thiết kế gợi dáng mái chùa, kết hợp âm thanh Phật giáo, hương trầm và màn hình LED trong suốt, giúp khách tham quan quan sát hoa văn hiện vật.

Chứng tích Phật giáo cổ và bài toán bảo tồn di tích

Di tích Tháp Nhạn nằm bên tả ngạn sông Lam, cạnh đền Hồng Long, thuộc xã Kim Liên ngày nay. Qua khai quật, các nhà khảo cổ xác định chân tháp gần vuông, kích thước khoảng 9,6m x 9m, cao 2,3m. Công trình có niên đại khoảng cuối thời Lục Triều đến đầu thời Đường.

Di tích Tháp Nhạn, nơi phát hiện hộp đựng xá lị Phật quý hiếm. (Ảnh minh họa: THM)

Nhiều viên gạch tại di tích mang hình ba Đức Phật ngồi thiền. Một viên gạch được phát hiện có dòng chữ “Trinh Quán lục niên”, tương ứng năm 632 dưới thời Đường Thái Tông. Tư liệu Phật giáo ghi nhận năm 601, vua Tùy Văn Đế phân phát xá lị Phật đến các châu để xây tháp phụng thờ. Xá lị được đưa đến Giao, Phong, Trường, Ái và Hoan Châu, vùng Nghệ An – Hà Tĩnh ngày nay.

Từ những dữ liệu khảo cổ, một số nhà nghiên cứu đặt giả thuyết Tháp Nhạn có thể là nơi tiếp nhận xá lị được phân về Hoan Châu thời kỳ đó. Tuy nhiên, nguồn gốc cụ thể của xá lị vẫn cần tiếp tục nghiên cứu.

Dịp này, Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh tổ chức trưng bày chuyên đề “Phật giáo xứ Nghệ qua cổ vật” và chương trình nghệ thuật – nghi lễ “Ánh Từ Quang”, kết nối sân khấu với không gian trưng bày bảo vật.

Việc giới thiệu hiện vật góp phần giáo dục lịch sử, khơi dậy niềm tự hào và mở ra cơ hội phát triển du lịch văn hóa – tâm linh. Tuy nhiên, di tích gốc Tháp Nhạn vẫn đối diện nguy cơ xuống cấp, khu vực móng tháp chưa có mái che trước tác động thời tiết. Dự án tu bổ, tôn tạo di tích từng được phê duyệt chủ trương đầu tư từ năm 2013 nhưng chưa thể triển khai do khó khăn kinh phí.

Sau hơn 13 thế kỷ, hộp vàng trở thành chứng tích quý về lịch sử Phật giáo xứ Nghệ. Việc đưa bảo vật đến gần công chúng cũng đặt ra yêu cầu bảo tồn di tích Tháp Nhạn, nơi lưu giữ những dấu tích lịch sử cần được gìn giữ cho các thế hệ mai sau.

Vinh Vũ (tổng hợp)