Giữa trưa nắng gắt ở vùng biển Nghi Sơn (Thanh Hóa), đứng gần dãy chum nước mắm Ba Làng xếp san sát bên hiên nhà, tôi cảm nhận rõ mùi hương nồng nàn đặc trưng. Cái mùi vừa mặn mòi, vừa ngọt hậu ấy khiến ai đã một lần ngửi qua khó mà quên.
- Bảo hiểm tiền gửi được đề xuất chi trả sớm, không cần chờ phá sản
- Chiếu cói Nga Sơn: Tinh hoa truyền thống nâng tầm OCOP
- Mô hình bán trú cho người cao tuổi – Xu hướng tất yếu trong xã hội hiện đại
Người làng bảo, đó không chỉ là mùi nước mắm Ba Làng, mà còn là hồn của biển, hồn của bao thế hệ ngư dân chắt chiu gửi lại.
Bí quyết truyền thống trong từng giọt mắm
Làng Ba Làng vốn nổi tiếng với nghề làm mắm đã hàng trăm năm. Ở đây, chẳng ai nhớ chính xác nghề có từ khi nào, chỉ biết đời cha truyền con nối, chưa bao giờ gián đoạn. Người xưa dạy: “Muốn mắm ngon, phải cá tươi, muối sạch, nắng đủ”.
Nguyên liệu chính là cá cơm than, loại cá nhỏ nhưng giàu đạm, được ngư dân đánh bắt ngay trong ngày. Muối dùng để ướp cũng phải là muối hạt trắng, phơi qua nắng gắt ít nhất một năm để giảm vị chát. Cá và muối được trộn theo tỷ lệ vàng rồi đưa vào chum sành, phơi đủ nắng, đủ gió.
Chum mắm được ủ liên tục từ 12 đến 18 tháng, trải qua nắng mưa bốn mùa. Người làm mắm phải kiên nhẫn khuấy đảo định kỳ, vừa giữ cho cá ngấu đều, vừa tránh bị hỏng. Thứ mắm rót ra sóng sánh, có màu cánh gián sậm, thơm dịu và mặn mòi đến khó lẫn với bất kỳ vùng biển nào khác.
Với người Ba Làng, nghề làm mắm không đơn thuần là kế sinh nhai mà còn là niềm tự hào. Trong mỗi giọt mắm, có sự khắt khe của kỹ thuật, sự am hiểu của kinh nghiệm, và cả sự gắn bó máu thịt với biển.
Đời sống ngư dân – mặn mòi như vị mắm
Ba Làng là một làng chài lâu đời của vùng đất Tĩnh Gia (nay thuộc thị xã Nghi Sơn). Người dân nơi đây sống nhờ biển: ra khơi đánh cá, vào bờ làm mắm. Những chuyến thuyền đầy cá cơm cập bến lúc sáng sớm cũng là lúc các gia đình tất bật chuẩn bị chum, muối để kịp ướp cá.
Làm mắm cực nhọc, nhưng chính công việc ấy đã gắn kết cộng đồng. Trong làng, nhà nào cũng có vài chum mắm đặt ngoài hiên. Trẻ con từ nhỏ đã quen với mùi cá muối, lớn lên lại theo cha mẹ nối nghiệp. Người già, khi kể chuyện về làng, thường bắt đầu bằng chuyện mắm – như một phần không thể tách rời của đời sống.
Những chum mắm phơi nắng còn là biểu tượng cho sự nhẫn nại. Ngư dân nói vui: “Làm mắm cũng như làm người, phải chậm rãi, kiên trì thì mới ra ngọt hậu”. Có lẽ vì vậy, giọt mắm Ba Làng mang trong mình không chỉ hương vị ẩm thực mà còn chất chứa tinh thần chịu thương chịu khó của ngư dân xứ Thanh.
Thương hiệu nước mắm Ba Làng – từ làng chài ra thị trường
Từ lâu, nước mắm Ba Làng đã nổi tiếng khắp miền Bắc. Thời xưa, loại mắm này từng được vận chuyển bằng thuyền ra các tỉnh xa, trở thành đặc sản được nhiều người ưa chuộng. Mặc dù thông tin này chủ yếu được truyền miệng trong cộng đồng, nhưng các bài viết địa phương như baothanhhoa đã ghi nhận lịch sử lâu đời và danh tiếng của làng nghề.
Ngày nay, vùng Ba Làng hiện có gần 100 hộ gia đình chuyên sản xuất nước mắm. Với tổng sản lượng ước tính trên dưới 4 triệu lít mỗi năm . Các cơ sở lớn như Công ty TNHH Chế biến Hải sản Ba Làng, nước mắm Ba Làng Hương Bộ xuất hàng triệu lít mỗi năm, khẳng định uy tín và quy mô thương hiệu .
Điểm khiến người tiêu dùng yêu thích chính là vị đậm đà, mặn mà nhưng không gắt. Lại có hậu ngọt tự nhiên. Với bát nước chấm pha từ mắm Ba Làng. Món rau luộc hay con cá kho đều trở nên dậy vị.
Tuy nhiên, thương hiệu truyền thống cũng đối mặt nhiều thách thức. Cạnh tranh với những nhãn mắm công nghiệp, sự thay đổi khẩu vị tiêu dùng, tình trạng hàng giả. Hàng kém chất lượng gắn mác Ba Làng… đều khiến người làm nghề trăn trở. Các cơ sở sản xuất đã siết chặt khâu kiểm soát chất lượng. Đồng thời mở rộng kênh tiêu thụ chính thống.
Hướng tới OCOP và thương mại điện tử
Nước mắm Ba Làng đã được công nhận là sản phẩm OCOP 4 sao. Đánh giá cao về chất lượng và giá trị văn hóa . Đồng thời, Hiệp hội Nước mắm Do Xuyên – Ba Làng đã thực hiện dự án “Xây dựng, quản lý và phát triển nhãn hiệu tập thể” để bảo vệ thương hiệu trên thị trường.
Theo Báo cáo ngành hàng “Nước mắm” của Metric (từ 01/06/2022 đến 31/05/2023). Tổng doanh thu nước mắm trên các sàn thương mại điện tử (Shopee, Lazada, Tiki, etc.) đạt 7,7 tỷ đồng với hơn 1.300 shop tham gia bán hàng. Mặc dù chưa có số liệu riêng cho Nước mắm Ba Làng. Việc sản phẩm được vinh danh là OCOP 4 sao . Có mặt rộng rãi trong tỉnh Thanh Hóa cũng như tỉnh lân cận cho thấy Ba Làng đang tận dụng rất tốt kênh online để mở rộng thị trường và nâng cao giá trị thương hiệu.
Du lịch biển Nghi Sơn cũng là một kênh quảng bá hiệu quả. Du khách khi đến đây không chỉ được thưởng thức hải sản. Mà còn có thể tham gia trải nghiệm ủ mắm, tìm hiểu quy trình truyền thống. Từ đó, hương vị mắm Ba Làng trở thành ký ức khó quên, gắn liền với hình ảnh biển Thanh Hóa.
