Nguyễn Trãi, nhà chính trị và nhà quân sự thời Hậu Lê, được UNESCO công nhận là Danh nhân văn hóa thế giới nhờ những đóng góp lớn cho văn hóa, giáo dục và tư tưởng dân tộc.
- Thủ tướng Thái Lan xin lỗi sau vụ giết năm người ở Chonburi
- Ông Trump hủy kế hoạch tấn công Iran sau đề nghị đàm phán
- Con gái đoàn tụ với bố sau ba mươi bốn năm mất liên lạc
Năm 1980, tổ chức UNESCO thông qua nghị quyết cùng Việt Nam kỷ niệm 600 năm ngày sinh Nguyễn Trãi, ghi nhận đóng góp của ông trong suốt cuộc đời gắn liền với những bước ngoặt lớn của đất nước ở thế kỷ XV. Ông sinh năm 1380 tại kinh thành Thăng Long, và những gì ông để lại cho dân tộc đã vượt ra ngoài phạm vi lịch sử để trở thành tài sản chung của văn hóa nhân loại.
Nguyễn Trãi mang hiệu Ức Trai và sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng lâu đời tại kinh thành Thăng Long. Cha ông là Nguyễn Phi Khanh, một nho sĩ nổi tiếng, còn mẹ là Trần Thị Thái, con gái quan Đại Tư đồ Trần Nguyên Đán. Quê gốc của gia đình ông ở làng Chi Ngại, huyện Phượng Sơn, lộ Lạng Giang cũ, nay thuộc Hải Phòng.
Nguyễn Trãi nổi tiếng thông minh và ham học ngay từ thuở nhỏ, sớm bộc lộ chí lớn giữa thời loạn lạc. Năm 1400, ông đỗ Thái học sinh dưới triều Hồ, và một năm sau được bổ nhiệm giữ chức Ngự sử đài chánh trưởng. Nhưng biến cố lịch sử nhanh chóng ập đến khi quân Minh xâm lược Đại Việt vào năm 1407, đẩy đất nước vào ách đô hộ.
Mang khát vọng cứu nước, Nguyễn Trãi tìm đến Lam Sơn để theo phò Bình Định vương Lê Lợi trong buổi đầu gian khó. Tại đây, ông dâng Bình Ngô sách, trình bày chiến lược đánh giặc, và nhanh chóng trở thành mưu sĩ quan trọng của nghĩa quân. Suốt 10 năm khởi nghĩa Lam Sơn, ông vừa góp phần hoạch định chiến lược quân sự, vừa trực tiếp soạn thảo nhiều thư từ ngoại giao gửi các tướng lĩnh nhà Minh.
Sau khi đất nước giành lại độc lập, Nguyễn Trãi thay mặt vua Lê Lợi soạn thảo Bình Ngô đại cáo, được xem là áng thiên cổ hùng văn. Tác phẩm này tổng kết thắng lợi của cuộc kháng chiến chống quân Minh, đồng thời khẳng định mạnh mẽ chủ quyền và bản sắc của dân tộc Đại Việt. Nhiều nhà nghiên cứu xem đây là một trong những bản tuyên ngôn độc lập tiêu biểu nhất trong lịch sử Việt Nam.
Không dừng lại ở việc góp phần giành độc lập, Nguyễn Trãi tiếp tục tham gia xây dựng đất nước dưới triều Lê với mong muốn thực hiện lý tưởng duy tân đất nước. Ông có nhiều đóng góp trong việc củng cố nền tảng kinh tế, xã hội, và xây dựng mối quan hệ hài hòa giữa triều đình với nhân dân. Theo các nhà nghiên cứu, tư tưởng của ông là sự kết tinh giữa Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo, trong đó Nho giáo giữ vai trò chủ đạo.
Điểm nổi bật nhất trong hệ thống tư tưởng của Nguyễn Trãi là tinh thần yêu nước, thương dân, và lấy nhân nghĩa làm gốc cho mọi hành động. Đối với ông, sức mạnh của một quốc gia không chỉ nằm ở binh lực mà còn nằm ở lòng dân. Quan điểm ấy được thể hiện xuyên suốt trong sự nghiệp chính trị cũng như trong các tác phẩm để đời của ông.
Ở lĩnh vực văn chính luận, ông để lại nhiều tác phẩm tiêu biểu như Quân trung từ mệnh tập, Bình Ngô đại cáo và Chí Linh sơn phú cùng nhiều chiếu biểu khác. Các tác phẩm này được đánh giá cao nhờ lập luận chặt chẽ và sắc bén, vừa cương quyết vừa thấu tình đạt lý. Trong lĩnh vực lịch sử, ông gắn liền với Lam Sơn thực lục, ghi chép về 10 năm khởi nghĩa Lam Sơn theo lệnh vua Lê Thái Tổ.
Ở lĩnh vực địa lý, Dư địa chí được xem là bộ sách địa lý cổ nhất của Việt Nam còn lưu giữ đến ngày nay. Trong lĩnh vực thơ ca, ông để lại Ức Trai thi tập gồm 105 bài thơ chữ Hán và Quốc âm thi tập gồm 254 bài thơ chữ Nôm. Với Quốc âm thi tập, Nguyễn Trãi được xem là người đặt nền móng cho nền văn học chữ Nôm của dân tộc.
Chính những cống hiến bền bỉ ấy đã đưa Nguyễn Trãi trở thành một trong những anh hùng tiêu biểu của dân tộc Việt Nam. Năm 1980, UNESCO chính thức vinh danh ông là Danh nhân văn hóa thế giới, khẳng định vị trí đặc biệt của ông trong kho tàng văn hóa nhân loại. Đến nay, nhiều di tích thờ Nguyễn Trãi vẫn được bảo tồn, và tên ông được đặt cho nhiều tuyến đường cùng trường học trên khắp cả nước.
