Một nữ nhân viên trẻ tại trường quốc tế trả lời câu hỏi của người lớn tuổi hơn bằng những câu cộc, không chủ ngữ, không một tiếng “dạ” hay “thưa” đệm vào. Không ai trách cô thiếu chuyên môn, nhưng khoảng lặng nhỏ ấy đủ khiến người nghe khựng lại.
- Nắm gạo sống giữa bão và hành trình đổi đời của bà Nguyễn Thị Hương ở Thanh Hóa
- Khối đá linh thiêng và truyền thuyết về đền Cô Đá ở Nghệ An
- Tướng quân Đỗ Lễ: Trung liệt đến phút cuối dù bị vua hạ nhục ‘mặc áo đàn bà’
Câu chuyện được giảng viên Nguyễn Thị Thanh Bình kể lại gần đây không phải chuyện hiếm. Nó chạm đúng vào một băn khoăn đang lan rộng trong văn phòng, giảng đường: khi thế hệ lớn lên cùng mạng xã hội bước vào đời sống công sở, điều gì đang xảy ra với những âm tiết nhỏ bé từng là chuẩn mực lễ độ của tiếng Việt.
Đây không phải chuyện của riêng một cô gái. Gen Z hiện chiếm khoảng một phần tư lực lượng lao động cả nước và tỷ lệ này còn tăng, kéo theo cách nói năng, trao đổi công việc thay đổi nhanh hơn bất kỳ thế hệ nào trước đó.
Một ngôn ngữ của quan hệ đang bị bỏ bớt từ đệm
Các nhà ngôn ngữ học từ lâu đã chỉ ra rằng tiếng Việt vận hành khác hẳn tiếng Anh ở điểm này. Trong khi “I” và “you” giữ nguyên bất kể tuổi tác, hệ thống xưng hô tiếng Việt – ông, bà, cô, chú, anh, chị, em, con, cháu – tự nó dựng lên một bản đồ quan hệ xã hội, và việc chọn sai một từ xưng hô đôi khi đủ gây hiểu lầm hoặc va chạm trong giao tiếp.
“Dạ”, “thưa”, “ạ” nằm trong hệ thống đó. Chúng không chỉ làm câu nói mềm hơn mà còn là một hành vi ngôn ngữ mang chức năng xác lập quan hệ: khi một sinh viên nói “Thưa cô, em chưa hiểu bài”, từ “thưa” đã ngầm định vị quan hệ thầy trò trước khi nội dung câu nói kịp cất lên.
Vấn đề, theo giới nghiên cứu văn hóa ngôn ngữ, không nằm ở việc tiếng Việt tiếp nhận từ mới trong quá trình hội nhập – đó là chuyện bình thường của mọi ngôn ngữ sống. Điều đáng bàn là cách nói “buông xõng”, bỏ hẳn từ xưng hô cần thiết, đang phổ biến hơn ở người trẻ, kéo theo nguy cơ bào mòn bản sắc tiếng Việt gây dựng qua nhiều thế hệ.
Từ giảng đường ra tới bàn họp
Điều này không dừng ở phạm vi phép tắc nhà trường, mà đã lan sang cách người trẻ trò chuyện với sếp, khách hàng, đồng nghiệp lớn tuổi. Đầu năm nay, cụm từ tự trào “thế hệ cợt nhả” từng gây tranh cãi trên mạng xã hội, khi hàng chục nghìn người trẻ tự nhận mình mang phong cách giao tiếp công sở thoải mái, pha tiếng lóng vào cả văn bản nghiêm túc.
Không ít khảo sát nhân sự tại các đô thị lớn ghi nhận hơn ba phần mười người trẻ từng bị đánh giá thiếu kiên nhẫn hoặc thiếu kỹ năng giao tiếp trong năm đầu đi làm, một phần vì khoảng cách giữa lối nói quen trên mạng xã hội và chuẩn mực công sở truyền thống. Nhà tuyển dụng phàn nàn, người trẻ thấy mình bị đóng khung. Cả hai phía đang đối thoại lệch tông với nhau.
Nhưng đây không phải câu chuyện đúng – sai một chiều. Nhiều bạn trẻ tự tin, phản biện sắc bén, đặt câu hỏi ngược lại người lớn tuổi – điều thế hệ trước từng ngần ngại. Bản thân giảng viên Nguyễn Thị Thanh Bình cũng không cho rằng một tiếng “dạ” quyết định năng lực hay tương lai một con người. Bà chỉ ra ranh giới tinh tế hơn: phản biện không đồng nghĩa thiếu lễ độ, bình đẳng không có nghĩa xóa bỏ tôn trọng. Một câu “Dạ, con không đồng ý với quan điểm này” không làm lập luận yếu đi, mà cho thấy bản lĩnh của người vừa dám nói vừa biết giữ phép.
Ngược lại, những người có vị trí xã hội cao mà bà quan sát được, khi đứng trước người lớn tuổi vẫn cúi đầu chào, vẫn giữ trọn “dạ, thưa”; càng hiểu biết, họ càng ít cần dùng vai vế để chứng minh giá trị bản thân.
Không ai đòi hỏi người trẻ hôm nay phải nói bằng đúng ngôn từ của cha ông. Ngôn ngữ luôn chuyển động, và mỗi thế hệ có quyền định hình lại cách mình trò chuyện với thời đại của mình. Nhưng giữa hàng triệu tin nhắn công sở được gõ vội mỗi ngày, vẫn còn đó một câu hỏi nhỏ, lặng lẽ: khi những tiếng đệm “dạ, thưa” biến mất hoàn toàn khỏi lời ăn tiếng nói, phần nào của người Việt sẽ biến mất theo cùng.
Nhật Minh (tổng hợp)
