Việt Nam từ lâu được biết đến là vùng đất của những phong tục đẹp, gắn liền với đời sống nông nghiệp và tinh thần cộng đồng. Mỗi phong tục như một sợi chỉ dệt nên tấm vải văn hóa dân tộc. Thế nhưng, bước vào guồng quay của xã hội hiện đại, không ít phong tục cổ truyền đang dần mờ nhạt. Một số phong tục chỉ còn lại trong ký ức ông bà hoặc vài trang sách cũ.
- Bài thơ và một cái nhìn về vô thường
- Vu Lan – Khi hiếu đạo không chỉ là nuôi dưỡng
- Di sản văn hóa: Trưng bày hay sống trong đời sống?
Tết xưa và Tết nay – khác biệt từ những điều nhỏ nhất
Ngày Tết trong ký ức nhiều thế hệ luôn gắn liền với sự háo hức chuẩn bị từ nhiều tuần trước. Từ việc đi chợ Tết mua lá dong, gạo nếp, đậu xanh, đến cảnh cả gia đình quây quần bên nồi bánh chưng đỏ lửa suốt đêm. Tất cả đều là trải nghiệm không thể nào quên. Trẻ con háo hức chạy quanh sân, ngóng chờ khoảnh khắc mở vung nồi bánh. Trong khi người lớn chuyện trò, kể chuyện năm cũ – năm mới. Sáng mùng Một, cả nhà cùng nhau đi chúc Tết họ hàng. Trẻ nhỏ ríu rít khoe áo mới và nhận phong bao lì xì đỏ thắm. Đó là cái Tết của sự sum vầy, của niềm vui giản dị nhưng bền lâu.
Ngày nay, Tết vẫn giữ được vị trí quan trọng, nhưng nhiều phong tục đã dần phai nhạt. Bánh chưng có thể đặt sẵn chỉ bằng một đoạn tin nhắn. Quà Tết được đóng gói sẵn trong giỏ quà hiện đại. Lời chúc Tết đôi khi chỉ là vài dòng tin nhắn trên điện thoại. Việc thăm hỏi trực tiếp dần ít đi, thay vào đó là cuộc gọi video vội vàng. Tết bây giờ nhanh hơn, tiện lợi hơn. Tuy nhiên trong mắt nhiều người, cũng ít đọng lại sự háo hức và ấm áp như xưa. Chính sự khác biệt ấy khiến không ít người trăn trở: phải chăng cái hồn Tết truyền thống đang dần bị cuốn trôi theo nhịp sống hối hả?
Phong tục cưới hỏi – giản lược đến mức chóng mặt
Trong văn hóa truyền thống, đám cưới không chỉ là sự kết duyên của đôi trẻ mà còn là sự kiện lớn gắn kết cả hai gia đình, thậm chí cả làng xóm. Người ta coi trọng từng bước: từ lễ dạm ngõ để đôi bên chính thức gặp gỡ, lễ ăn hỏi với tráp trầu cau tượng trưng cho sự gắn bó, đến lễ nạp tài thể hiện thành ý của nhà trai. Đặc biệt, ngày rước dâu được tổ chức long trọng với đoàn người đông vui, rộn ràng. Sau đó là lễ lại mặt để chú rể thể hiện tình cảm và sự tôn trọng với nhà gái. Mỗi nghi lễ mang trong mình một tầng ý nghĩa, vừa thiêng liêng, vừa ấm áp. Đây cũng là để nhắc nhở con người về đạo hiếu và tình nghĩa.
Thế nhưng, đám cưới ngày nay thường được giản lược đáng kể. Nhiều nơi gộp tất cả các nghi lễ chỉ trong một ngày. Thậm chí có nơi gói gọn trong một buổi tiệc tại nhà hàng. Tráp lễ được thuê dịch vụ chuẩn bị sẵn. Khách khứa chủ yếu đến dự tiệc chứ ít quan tâm đến nghi lễ. Điều này phần nào phản ánh sự thay đổi của xã hội hiện đại – gọn gàng, tiết kiệm thời gian, giảm bớt hình thức. Nhưng cũng chính sự giản lược ấy khiến đám cưới mất đi phần nào nét trang trọng và tính biểu tượng vốn có. Nhiều người lớn tuổi vẫn thường tiếc nuối: “Ngày xưa cưới hỏi tuy vất vả, nhưng ấm tình người, nhớ mãi không quên.”
Tang ma – khi nỗi buồn cũng thay đổi
Tang lễ xưa không chỉ đơn thuần là thủ tục tiễn đưa người đã khuất. Đây còn là dịp thể hiện đạo hiếu của con cháu và sự gắn kết cộng đồng. Khi có người mất, hàng xóm láng giềng đến phụ giúp dựng rạp, cùng lo hậu sự. Con cháu đội khăn xô, con trai chống gậy, con gái quỳ lạy, tất cả tạo nên một không khí trang nghiêm và đầy xúc động. Nghi thức kéo dài nhiều ngày với các lễ cúng 49 ngày, 100 ngày, giỗ đầu, giỗ hết – vừa để tưởng nhớ người đã khuất, vừa để an ủi, sẻ chia cùng gia đình. Với nhiều người, tang lễ còn là “trường học” đầu tiên dạy con cháu biết sống hiếu thảo và trân trọng cội nguồn.
Ngày nay, tang lễ ở nhiều nơi đã giản lược đáng kể. Thời gian tổ chức ngắn lại, thường chỉ trong một đến hai ngày. Tang phục khăn xô được thay thế bằng dải băng tang nhỏ đeo trên vai hoặc cột trên đầu, mang tính tượng trưng nhiều hơn. Các nghi thức cúng lễ truyền thống như 49 ngày hay 100 ngày cũng ít được duy trì đầy đủ. Thay vào đó, nhiều gia đình chọn hình thức gọn nhẹ để tránh phiền hà, tiết kiệm chi phí và thời gian. Sự thay đổi này phần nào phản ánh nhịp sống hiện đại: nhanh chóng, tiện lợi, không rườm rà. Nhưng đi cùng với đó cũng là nỗi lo, rằng tang lễ đang mất dần sự trang nghiêm và ý nghĩa giáo dục đạo hiếu vốn có.
Hội làng – từ nơi tụ hội đến sân khấu giải trí
Ngày xưa, hội làng là sự kiện lớn nhất năm, cả làng đều mong chờ. Đó không chỉ là dịp để tưởng nhớ thần Thành hoàng hay tri ân tổ tiên, mà còn là ngày hội của tình làng nghĩa xóm. Người già gặp lại bạn cũ, thanh niên thì khoe sức mạnh qua kéo co, đấu vật. Các cô gái thì e ấp trong điệu hát chèo, quan họ… Hội làng khi ấy đúng nghĩa là không gian để cộng đồng sum họp. Con người gần nhau hơn, chia sẻ niềm vui và tiếp nối truyền thống.
Thế nhưng, thời hiện nay, nhiều hội làng không còn giữ được hồn cốt ấy. Một số trò chơi dân gian bị lãng quên. Thay vào đó là sân khấu ca nhạc với loa đài ầm ĩ. Người đi hội không còn mấy quan tâm đến nghi lễ rước kiệu hay lễ tế. Họ tập trung vào mua bán và giải trí. Có nơi, hội làng bị biến thành “hội chợ” đúng nghĩa, nơi chen chúc để ăn uống và mua sắm hơn là để tham gia phong tục. Dù vẫn còn những nỗ lực khôi phục, nhưng không khó để nhận ra, lớp trẻ ngày nay ít còn mặn mà với hội làng, chỉ còn người già luyến tiếc và giữ lại ký ức về những ngày hội tưng bừng năm nào.
Vì sao phong tục dần phai nhạt?
Sự thay đổi phong tục không diễn ra trong ngày một ngày hai. Cứ ngỡ bền vững, nhưng rồi cũng bị cuốn trôi theo dòng chảy lặng lẽ của thời gian
Quá trình đô thị hóa đã làm ảnh hưởng không nhỏ đến không gian sống. Những cánh đồng được thay bằng khu đô thị, sân đình trở thành bãi gửi xe. Thế nên nơi để người dân tụ họp, tổ chức hội hè cũng dần biến mất. Bên cạnh đó, lối sống hiện đại khiến nhiều người, đặc biệt là giới trẻ, ít còn hứng thú với tập quán xưa. Họ dễ dàng tìm thấy niềm vui trong điện thoại, mạng xã hội, hơn là trong những trò chơi dân gian vốn cần sự kiên nhẫn và gắn kết cộng đồng.
Một nguyên nhân khác cũng không thể bỏ qua là sự thương mại hóa. Nhiều lễ hội nay bị biến thành dịp để buôn bán, để biểu diễn hoành tráng. Trong khi phần hồn thiêng liêng vốn có lại bị lấn át. Và trên hết, chính nhịp sống bận rộn đã khiến nhiều gia đình chọn cách “tiện nhất” cho mọi việc. Gói bánh chưng có thể đặt sẵn, chúc Tết có thể gửi qua điện thoại, tang lễ cũng rút gọn… Tất cả sự tiện lợi ấy vô tình đẩy những phong tục cổ truyền vào thế bị lãng quên.
Cần làm gì để giữ hồn phong tục?
Giữ phong tục không đồng nghĩa với việc “bảo tàng hóa” nó trong tủ kính, mà là làm cho nó sống động, gần gũi và có chỗ đứng trong đời sống hôm nay.
Gia đình chính là nơi tốt nhất để phong tục được truyền lại. Cha mẹ cùng con cái gói bánh, kể câu chuyện về cây nêu, hay dắt nhau đi chợ Tết. Đây không chỉ là hoạt động vui chơi mà còn là cách gieo vào lòng trẻ hạt giống yêu truyền thống. Nhà trường cũng đóng vai trò quan trọng khi lồng ghép kiến thức về phong tục trong các tiết học lịch sử, văn hóa, hoặc tổ chức hoạt động trải nghiệm để học sinh “học mà chơi, chơi mà học”.
Ngoài ra, cộng đồng và chính quyền cần chung tay khôi phục lễ hội làng theo cách sáng tạo. Lễ hội phù hợp với thời đại vừa giữ được tinh thần xưa vừa thu hút lớp trẻ. Công nghệ cũng có thể trở thành công cụ đắc lực. Đó những thước phim tài liệu, các bảo tàng số, là không gian trải nghiệm trực tuyến đều giúp phong tục tiếp cận được với nhiều người hơn. Khi phong tục không còn là điều xa lạ, mà hiện diện trong từng bữa cơm, trong lớp học, trong cả thế giới online, thì hồn phong tục mới thật sự được gìn giữ.
(Ảnh: MN Ánh Sao)
Một câu chuyện nhỏ để nhớ
Ở một làng quê Bắc Bộ, nhiều năm không còn dựng cây nêu ngày Tết. Bỗng năm ngoái, vài người trẻ trong làng đề nghị khôi phục tục này. Họ cùng nhau chặt tre, trang trí, dựng cây nêu giữa sân đình. Trẻ con háo hức, người già rưng rưng. Chỉ một hành động nhỏ thôi, nhưng đã đánh thức ký ức cộng đồng khiến ai cũng thấy Tết “đúng nghĩa” hơn.
Phong tục cổ truyền không chỉ là nghi thức, mà còn là linh hồn của văn hóa Việt. Bảo tồn không có nghĩa là giữ nguyên xi, mà là làm sống lại tinh thần, truyền cho thế hệ sau sự tự hào về cội nguồn. Đừng để một ngày nào đó, chúng ta chỉ có thể kể lại cho con cháu nghe: “Ngày xưa có một phong tục rất đẹp…” nhưng không còn cơ hội để cho chúng thấy bằng trải nghiệm thật.
