Dưới gốc hai cây đa cổ thụ trước cổng chùa Vĩnh Thái, một am nhỏ thờ thổ thần vẫn ngày ngày nghi ngút khói hương, còn phía sau lưng nó là một tòa Đại hùng Bảo điện hai tầng mới xây sừng sững — được xem là ngôi chùa hai tầng đầu tiên của cả tỉnh Thanh Hóa.
- Thiên thạch rơi trúng mái nhà ở Mỹ mở ra manh mối mới về nguồn gốc sự sống
- Khi ngôi sao cuối cùng tắt sáng: Hành trình đến cái chết nhiệt của vũ trụ
- Chặng đường 55 triệu năm từ ngựa hoang đến chiến mã
Chùa Vĩnh Thái nằm ở xã Trung Chính (trước là xã Hoàng Giang, huyện Nông Cống), tựa lưng vào dãy núi Hoàng Nghiêu, mặt hướng ra cánh đồng và dòng sông Vị. Theo tư liệu địa phương và cuốn “Chùa Xứ Thanh” của tác giả Trịnh Tiến Huynh, ngôi chùa được dựng từ thế kỷ XVI, tính đến nay đã trải gần năm trăm năm. Nhưng điều khiến chùa Vĩnh Thái đáng chú ý không chỉ nằm ở tuổi đời, mà ở cách một ngôi chùa cổ và một công trình mới toanh cùng tồn tại trên một nền đất — nơi thế “sơn thủy hữu tình” của núi rừng xứ Thanh gặp gỡ đời sống tâm linh vẫn được gìn giữ qua từng mùa lễ hội.
Thế đất sơn thủy hữu tình dưới chân núi Hoàng Nghiêu
Theo truyền tích được ghi trong hồ sơ di tích, người dựng chùa là một thân vương nhà Mạc tên Mạc Đăng Khuê, vốn phải lánh nạn loạn lạc từ ngoài Bắc vào Thanh Hóa. Đến vùng đất còn hoang sơ này, ông cùng dân khai khẩn ruộng đồng, lập làng, đổi tên thành Hoàng Phúc Khuê, rồi dốc của cải dựng chùa, đặt tên “Vĩnh Thái” — ước nguyện về một cõi thái bình vĩnh viễn, không còn cảnh chiến chinh loạn lạc. Đây là một lớp ký ức chủ yếu đến từ truyền khẩu và tư liệu địa phương, chưa được đối chiếu đầy đủ với chính sử triều Mạc, nên nên được hiểu như một truyền tích gắn với vùng đất hơn là một mốc đã được khảo chứng tuyệt đối.
Chùa ban đầu dựng ở bãi đất gần ngã ba Riềng, thôn Kim Sơn, nhưng vùng này hay ngập lụt nên về sau được dời vào sát chân núi Hoàng Nghiêu. Ngôi chùa quay mặt hướng đông, phía sau và bên phải là dải núi ôm vòng cung như một cánh tay che chở. Trong lòng núi Hoàng Nghiêu có nhiều hang động, thảo hoa và đá lạ, tạo nên một không gian mà các tư liệu địa phương gọi là “sơn kỳ thủy tú”. Ngày nay, quốc lộ 45 chạy ngang qua trước chùa, nối thành phố Thanh Hóa với các huyện miền Tây của tỉnh, khiến chùa vừa giữ được sự tĩnh tại của núi rừng, vừa không quá biệt lập với đời sống thường nhật.
Câu đối cổ, hồ sen và tòa bảo điện chưa từng có ở xứ Thanh
Kiến trúc chùa xưa gồm ba dãy nhà nối tiếp: Bái đường, Chính điện và Hậu cung, cách bài trí tôn tượng tương tự nhiều ngôi chùa làng quê Bắc Trung Bộ. Trong chùa còn lưu hai đôi câu đối cổ, một trong số đó mang ý cầu cho quốc thái dân an, đối vế còn lại nhắc chuyện tu nhân thành Phật — những câu chữ phản ánh đúng tinh thần mà cái tên “Vĩnh Thái” từng gửi gắm từ buổi đầu dựng chùa.
Sân chùa có hồ sen và hòn non bộ, cạnh đó là giếng nước quanh năm trong vắt. Cổng chùa là nơi hai cây đa cổ thụ tỏa bóng, dưới gốc đa có miếu nhỏ thờ thổ thần — chi tiết vốn phổ biến ở các ngôi chùa làng nhưng ở Vĩnh Thái lại mang một sắc thái riêng, vì đây gần như là dấu tích già nua nhất còn sót lại giữa một quần thể phần lớn đã được dựng mới. Nhà chùa gọi đây là chốn “tòng lâm” — quy củ, thâm nghiêm — nơi các dịp lễ trọng của Phật giáo như Tết Nguyên đán, lễ Thượng nguyên, Phật đản, Vu lan, ngày giỗ Tổ đều được tổ chức trang trọng, thu hút người dân khắp vùng đổ về như trẩy hội.
Trải qua biến động chiến tranh và thời gian, phần kiến trúc cổ của chùa hầu như không còn nguyên vẹn; đến khi vị trụ trì hiện nay tiếp quản, di tích chỉ còn lại một gian nhà nhỏ xuống cấp trầm trọng. Trước thực trạng đó, nhà chùa đã quyết định hạ giải hoàn toàn phần còn lại để xây dựng mới trên chính nền đất thiêng của tiền nhân — nghĩa là phần lớn những gì du khách nhìn thấy hôm nay không phải là kiến trúc nguyên bản của thế kỷ XVI, mà là công trình phục dựng. Từ năm 2006, khi chùa có sư trụ trì thường trú, khuôn viên được quy hoạch bài bản: nhà thờ Tổ, hệ thống tượng đặt trên núi, nhà truyền thống, sân vườn và các công trình phụ trợ lần lượt hoàn thiện. Nổi bật nhất là ngôi Đại hùng Bảo điện hai tầng, công trình được giới thiệu là ngôi chùa hai tầng đầu tiên của tỉnh Thanh Hóa — một điểm nhấn kiến trúc hiếm thấy ở một ngôi chùa làng.
Giữa hồ sen trước bảo điện là lầu Quan Âm, còn phía sau, dưới ghềnh đá nơi một dòng suối nhỏ róc rách chảy, có tượng Quan Âm đứng lặng lẽ — một góc cảnh mà nhiều người tới vãn cảnh chùa hay dừng chân lâu nhất, vì không gian ở đây tạo cảm giác thanh tịnh khác hẳn phần kiến trúc quy mô, bề thế của tòa bảo điện chính.
Ngọn núi Hoàng Nghiêu vẫn ôm lấy ngôi chùa theo đúng thế đất mà người xưa từng chọn cách đây gần năm trăm năm, chỉ có mái ngói bên dưới là đã đổi thay đến mức không còn giữ lại bao nhiêu dấu vết của thuở ban đầu.
Nhật Minh (tổng hợp)
